Kritisch lezen en mediawijsheid

Waarom dit ertoe doet

Kinderen lezen dagelijks berichten op sociale media, reclame en nieuws. Bij kritisch lezen vorm je over de tekst je eigen oordeel 1. De minimumdoelen vragen dat leerlingen verwoorden hoe de auteur denkt over het onderwerp (4de leerjaar), vergelijken hoe verschillende auteurs denken over eenzelfde onderwerp en beoordelen hoe een tekst hun eigen standpunt wel of niet beïnvloedt (6de leerjaar) 2.

Dat past in het bredere begrip mediawijsheid: het geheel van kennis, vaardigheden en attitudes waarmee burgers zich bewust en kritisch kunnen bewegen in een complexe, veranderende en gemediatiseerde wereld 3. Die definitie komt uit de Conceptnota Mediawijsheid die de Vlaamse Regering op 4 mei 2012 goedkeurde 3.

Feit of mening?

• Een feit is een gebeurtenis of omstandigheid waarvan de werkelijkheid vaststaat, doordat ze zintuiglijk waargenomen of gemeten kan worden. Een feit moet met objectieve waarnemingen vastgesteld en getoetst kunnen worden 4.
• Een mening heeft betrekking op een onderwerp en is niet per se gebaseerd op feiten of bewijs 5.
• Een standpunt is een mening die publiek verdedigd wordt, bijvoorbeeld in een betoog 5. De schrijver steunt zijn standpunt met argumenten 6.

Hoe denkt de auteur? Auteurs vergelijken

Om te verwoorden hoe een auteur over een onderwerp denkt, zoek je zijn standpunt en de argumenten waarmee hij dat steunt. Let op woordkeuze (gelukkig, helaas, schandalig), op wat hij weglaat en op de tekstsoort. Een betoog verdedigt één standpunt, een beschouwing weegt verschillende argumenten af tot een gewogen oordeel 6.

Betrouwbaarheid nagaan

Echt nieuws hoort enkel de feiten weer te geven 7. Bij elk bericht stel je drie basisvragen: is het gebaseerd op feiten, wie heeft het gemaakt of verspreid, en waarom? Ga na wie de auteur of maker is en raadpleeg steeds meerdere nieuwsbronnen 7.

De HALT-methode

De HALT-methode is een stappenplan om de betrouwbaarheid van beweringen en (nieuws)berichten te bepalen, ontwikkeld door factcheckers van de Universiteit Leiden 8.

1. Ho, stop even! Deel niet meteen. Vraag je af waarom het bericht gemaakt of verspreid is: wil de maker je overtuigen, beïnvloeden, geld van je krijgen of gewoon informeren?
2. Analyseer de bron: wie maakte, verspreidde of publiceerde het, en wanneer? Zijn er verdachte elementen, zoals bewerkte afbeeldingen of schrijffouten?
3. Lokaliseer andere bronnen: brengen betrouwbare media hetzelfde?
4. Traceer de originele context: waar komt het bericht, de foto of het citaat oorspronkelijk vandaan?

De stappen en vragen komen van 8. Ook redacties doen dit: VRT NWS publiceert sinds 2020 factchecks waarin journalisten beweringen en beelden toetsen aan verifieerbare bronnen 9.

Nepnieuws, desinformatie en misinformatie

Nepnieuws is elke vorm van valse informatie, bedoeld om mensen te misleiden om politieke of commerciële redenen 10. Wetenschappers spreken liever van desinformatie. Desinformatie is bedoeld om te schaden; bij misinformatie is dat niet (bewust) zo 10. Om van nepnieuws te spreken, moet het bericht onder meer met opzet gemaakt en verspreid zijn om je te misleiden 7. Algoritmes tonen je vooral inhoud die lijkt op wat je al bekeek; dat heet de filterbubbel 10.

Reclame herkennen

Elke boodschap die een dienst of product aanprijst tegen een vorm van betaling, is een reclameboodschap 11. Een belangrijk principe is dat reclame altijd herkenbaar moet zijn, ook voor kinderen. Kinderen zijn extra kwetsbaar, omdat ze een lager niveau van reclamewijsheid hebben: de kennis en vaardigheden om reclame bewust te verwerken 12.

Een influencer is iemand met veel volgers op sociale media die regelmatig foto's of filmpjes deelt. Reclame via influencers voelt persoonlijker en geloofwaardiger, en volgers beseffen niet altijd dat er betaald wordt 13. Herken het aan woorden als reclame of in samenwerking met, of aan hashtags zoals #spon, #adv of #reclame 13.

Samengevat

• Kritisch lezen: een eigen, onderbouwd oordeel vormen over een tekst.
• Feit: controleerbaar door waarneming of meting. Mening: oordeel, niet per se gebaseerd op bewijs. Standpunt: een mening die je verdedigt met argumenten.
• Vergelijk auteurs via standpunt, argumenten en woordkeuze; ga na of de tekst je eigen standpunt beïnvloedt.
• Betrouwbaarheid: wie, wanneer, waarom; meerdere bronnen raadplegen. HALT: Ho stop, Analyseer de bron, Lokaliseer andere bronnen, Traceer de originele context.
• Desinformatie is bewust misleidend, misinformatie niet.
• Reclame prijst tegen betaling iets aan en moet herkenbaar zijn; let op gesponsorde berichten van influencers (#spon, #adv).