Het schrijfproces

Waarom dit ertoe doet

Een tekst schrijven is complex: je moet tegelijk een boodschap formuleren, rekening houden met de lezer, woorden kiezen en letten op opbouw en spelling. Tot in het hoger onderwijs blijken jongeren moeite te hebben om alle aspecten van het schrijfproces tegelijk toe te passen 1. Daarom deel je het schrijven op in fasen. De minimumdoelen vragen dat leerlingen het schrijfproces met aandacht en doorzettingsvermogen doorlopen 2.

De fasen

Verschillende modellen tellen een ander aantal fasen, maar de kern is dezelfde.

Deze vier fasen gebruikt SLO: plannen (of oriënteren), schrijven, bespreken en herschrijven, en verzorgen of redigeren met het oog op publicatie 3. Het vijffasenmodel van CPS voegt tussen oriëntatie en schrijven een aparte opdrachtfase in, waarin de klas succescriteria opstelt 4.

Fase 1: plannen

Oriënteren op doel, publiek en tekstsoort

Voor je begint te schrijven, denk je goed na voor wie en waarom je schrijft. De tekstsoort moet passen bij de doelgroep, bij het tekstdoel en bij het doel van de lezers 6. Een goede schrijfopdracht maakt dat expliciet: met welk doel (lezers amuseren), voor welk publiek (klasgenoten) en welke tekstsoort (een verhaal) 3.

Ideeën verzamelen

Het 6de leerjaar noemt drie strategieën om de inhoud te bedenken: brainstormen, vragen stellen en associëren 2.

• Brainstormen. Het oordeel over de ideeën wordt uitgesteld tot alle ideeën opgesomd zijn. Er komt geen kritiek en wilde ideeën zijn welkom 7. Pas daarna clustert men de losse ideeën tot samenhangende blokken (de convergeerfase) 7.
• Vragen stellen. Topische vragen of W-vragen zijn vragen over het onderwerp zoals wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe 8. Stel alle vragen die mensen uit de doelgroep ook kunnen stellen 6.
• Associëren. In een mindmap staan begrippen in een boomstructuur rond een centraal thema 9. In het onderwijs heet zo'n schema ook een web 9 of woordweb 4; de minimumdoelen spreken van een woordspin 2.

Ordenen in een schrijfplan

De oriëntatiefase resulteert in een schrijfplan 4. Daarin orden je de ideeën: wat komt in de inleiding, wat in het midden, wat in het slot? Het 4de leerjaar vraagt al een structuur met begin, midden en slot, en ideeën ordenen via een woordspin of schema 2. Zet bij elkaar wat bij elkaar hoort, en zet de belangrijkste informatie vooraan 6.

Fase 2: schrijven

In deze fase schrijf je een eerste versie. Focus op inhoud en opbouw. Een Vlaamse onderzoeker raadt aan om eerst te plannen wat je gaat schrijven, dan een eerste versie te schrijven en pas in een laatste stap expliciet na te lezen op spelling 1. De leraar kan het schrijven hardop voordoen (modelen) 4.

Fase 3: reviseren

Een goede tekst komt er meestal pas na verschillende versies: schrijf en herschrijf 6. In de revisiefase verbetert de leerling zijn eerste versie, op basis van feedback en peerfeedback aan de hand van succescriteria 4.

Tips voor feedback uit de Vlaamse praktijk 10:

• Geef feedback op een work in progress: leerlingen sleutelen liever aan een tekst die nog niet af is.
• Geef gerichte feedback, bijvoorbeeld eerst enkel op de opbouw, dan pas op zinsbouw.
• Zet peerfeedback in, maar zorg dat wie feedback geeft een heldere kijk heeft op hoe het wél moet.

Het 6de leerjaar vraagt dat leerlingen kritisch reflecteren op teksten en ze op aanwijzing herschrijven 2. Bij reviseren stel je vragen als: bereikt de tekst het doel? Past hij bij de lezer? Is de inhoud gepast en samenhangend? Is de opbouw duidelijk?

Fase 4: verzorgen en publiceren

In de laatste fase gaat de aandacht naar taalverzorging, vormgeving en de vraag of de tekst aansluit bij de tekstsoort en het tekstdoel 4. Daarna wordt de tekst echt gepubliceerd: in de schoolkrant, op de klaspagina of als brief op de post. Laat een tekst eerst wat liggen en lees hem hardop voor je hem verstuurt 6.

Samengevat

• Schrijven is complex; daarom werk je in fasen: plannen, schrijven, reviseren, verzorgen en publiceren. De fasen lopen door elkaar.
• Oriënteren: doel, publiek, tekstsoort.
• Ideeën verzamelen: brainstormen (eerst alles opschrijven, pas dan oordelen), vragen stellen (W-vragen), associëren (mindmap, woordspin).
• Ordenen: een schrijfplan met begin, midden en slot; het belangrijkste vooraan.
• Reviseren: herlezen, (peer)feedback op basis van criteria, herschrijven. Inhoud en opbouw eerst, spelling bij het nalezen.
• Verzorgen: taalverzorging en vormgeving, dan publiceren.