Schrijven om te leren

Waarom dit ertoe doet

Schrijven is niet alleen een manier om iets mee te delen aan een ander, maar ook een manier om zelf te leren. Wie noteert, schematiseert of samenvat, moet nadenken over wat belangrijk is. De minimumdoelen vragen dat leerlingen bij vakdisciplines kernwoorden, schema's en lijstjes noteren en informatie samenvatten in korte zinnen (4de leerjaar), en dat ze het kernidee in eigen woorden formuleren, een samenvatting schrijven met kernidee, argumenten en relevante details, en gestructureerde aantekeningen maken met kernwoorden (6de leerjaar) 1.

Notities maken met kernwoorden

Een kernwoord (sleutelwoord) draagt de betekenis van een zin of alinea. Wie niet de tijd heeft om elk woord neer te pennen, móet wel bevattelijk noteren 2. Zo leren leerlingen stilaan om in te korten en de kern te vatten, en verwerken ze de leerstof actief: beknopte notities dwingen hen om over de leerstof na te denken 2.

In het praktijkvoorbeeld van Klasse modelleert de leraar het noteren eerst aan het bord en maakt hij afspraken over bladspiegel, kleuren en de nummering van titels. Daarna bouwt hij die steun stap voor stap af 2.

Schema's en mindmaps

Een mindmap is een diagram met begrippen, teksten, relaties of plaatjes die in een boomstructuur rond een centraal thema geordend zijn 3. Om het overzicht te behouden, gebruik je trefwoorden of pictogrammen en geen hele zinnen 3. Mindmaps worden in het onderwijs onder meer gebruikt bij brainstormen, samenvatten, notuleren en leren 3.

Ook een tabel is een bruikbaar schema, bijvoorbeeld om twee dieren of landen te vergelijken: een tabel is bedoeld om gegevens overzichtelijk te presenteren 4. Kies een schema dat de structuur van de tekst zichtbaar maakt.

Het kernidee formuleren

Het kernidee (de hoofdgedachte) is wat de tekst in één of twee zinnen wil zeggen. Je vindt het via de kernzinnen: de kernzin vat het onderwerp van een alinea samen en staat meestal aan het begin 5. Details zijn inkleuringen en uitweidingen die niet essentieel zijn voor de hoofdgedachte 6. Formuleer het kernidee in eigen woorden: dan toon je dat je het begrepen hebt, en niet alleen dat je een zin kan overschrijven.

Een samenvatting schrijven

Een samenvatting licht de hoofdpunten van een langere tekst uit 7. Omdat ze veel korter moet zijn dan het origineel, laat je minder belangrijke feiten weg 7. Je geeft de opvatting van de oorspronkelijke schrijver weer in eigen woorden, zonder directe citaten 7.

Samenvatten is ook een krachtige leesstrategie na het lezen 8: wie een tekst goed begrijpt, kan achteraf de belangrijkste informatie kort samenvatten 9.

Stappenplan

1. Lees de tekst (oriënterend, dan intensief).
2. Bepaal het kernidee of de hoofdstelling.
3. Duid per alinea de kernzin aan en schrap details.
4. Schrijf in eigen woorden: begin met het kernidee, geef dan de belangrijkste argumenten of feiten, met alleen de relevante details.
5. Controleer: staat de conclusie erin? Is het veel korter dan het origineel? Staat er geen eigen mening in?

De stappen sluiten aan bij het stappenplan in 7.

Handschrift bij het noteren

Ook het handschrift hoort bij schrijven om te leren. De minimumdoelen beschrijven een leerlijn 1:

• 4de leerjaar: letters, woorden en zinnen schrijven tussen de grondlijn en hulplijnen; kleine letters, hoofdletters, cijfers, reken- en leestekens volgens een correcte route schrijven; een regelmatig handschrift met de juiste spatiëring binnen en tussen woorden; kantlijn en witruimtes hanteren in schriften.
• 6de leerjaar: vlot en regelmatig zonder hulplijnen schrijven op een enkele grondlijn, en het schrijftempo en de vormgevingskwaliteit op elkaar afstemmen.

Schrift dat uit verbonden schrijfletters bestaat, heet ook lopend schrift of verbonden schrift. Omdat de pen minder vaak opgetild moet worden, kan je ermee sneller schrijven 10. Tempo en verzorging moeten in evenwicht zijn: snelle notities voor jezelf mogen minder verzorgd zijn dan een tekst die een ander moet lezen. In het Klasse-voorbeeld schrijven leerlingen hun notities met de hand; wie afwezig was, schrijft ze over 2. Overzichten, aantekeningen en mededelingen op- en overschrijven is ook een eindterm 11.

Samengevat

• Schrijven om te leren: noteren, schematiseren en samenvatten om leerstof te verwerken en te onthouden.
• Notities: kernwoorden, beknopt, met een vaste bladspiegel.
• Mindmap: centraal thema, boomstructuur, trefwoorden in plaats van zinnen. Kies een schema dat bij de tekststructuur past.
• Kernidee: via de kernzinnen, in eigen woorden.
• Samenvatting: hoofdpunten in eigen woorden, veel korter, bijzaken weg, geen eigen mening, geen letterlijke citaten.
• Handschrift: van hulplijnen (4de leerjaar) naar één grondlijn (6de leerjaar); tempo en vormgeving op elkaar afstemmen.