Tekstbegrip en leesstrategieën

Waarom dit ertoe doet

Begrijpend lezen steunt op meer dan techniek: je kan pas teksten doorgronden als je een mix van kennis, context en technische vaardigheden bezit 1. In PIRLS 2021 was slechts 3% van de Vlaamse leerlingen uit het 4de leerjaar een gevorderde lezer en bereikte 6% het lage niveau voor begrijpend lezen niet 2.

De minimumdoelen vragen dat de leerling zich kan oriënteren op het lezen, tot leesbegrip komt en het lezen bijstuurt door indien nodig relevante leesstrategieën te selecteren en te gebruiken 3. In deze les leer je welke strategieën dat zijn.

Wat is een leesstrategie?

Leesstrategieën zijn mentale instrumenten die een lezer kan inzetten om het leesproces te ondersteunen, te bewaken of te verbeteren 4. Ze zijn een middel, geen doel: leesstrategieën kennen is geen doel op zich, ze flexibel toepassen is wel een middel om teksten beter te begrijpen 5.

Het leesdoel eerst

Strategieën verhogen het leesvermogen, maar alleen als leerlingen vooraf een duidelijk leesdoel stellen 4. Het meest effectief blijken een leesdoel bepalen vóór het lezen en samenvatten na het lezen 5. Met een leesdoel kan de lezer ook verwoorden hoe een tekst bij dat doel aansluit, wat het 4de leerjaar al vraagt 3.

Voor, tijdens en na het lezen

De voorbeelden in de tabel komen uit 5 en 4. SLO noemt naar Gobyn e.a. zeven effectieve strategieën: vragen stellen, visualiseren, verbinden met voorkennis, samenvatten, tekststructuur herkennen, tekstoriëntatie en leesdoelen stellen, en begrip bewaken en verhelderen 4.

Begrip bewaken en herstellen

Een goede lezer merkt zelf wanneer hij iets niet meer begrijpt. Het gaat om het actief monitoren en bewaken van het tekstbegrip tijdens het lezen en het flexibel toepassen van gepaste herstelstrategieën 4. Voorbeelden van herstelstrategieën zijn de betekenis van een woord uit de context afleiden, een woord in stukken verdelen, zinnen herlezen en vooruitkijken in de tekst 4.

Als leraar maak je strategieën zichtbaar door modelleren: door je denkstappen luidop te verwoorden, toon je welke strategieën een geoefende lezer gebruikt 5.

Expliciete en impliciete informatie

Expliciete informatie staat letterlijk in de tekst. Maar in teksten kunnen niet alle relaties die nodig zijn om een tekst te begrijpen, expliciet beschreven worden 6. De lezer moet dan zelf relaties leggen tussen stukken informatie uit de tekst die niet expliciet beschreven staan: dat heet een inferentie 6. Klasse zegt het kort: "Begrijpend lezen is vooral detecteren wat er niet staat." 1

Volgens het model van Kintsch bevat de tekstbasis wat letterlijk in de tekst staat. Een situatiemodel ontstaat pas als de lezer die informatie combineert met voorkennis via inferenties 6. Daarom vraagt het 6de leerjaar dat leerlingen expliciete en impliciete informatie combineren tot een logische conclusie, en verbanden leggen met hun voorkennis en vakkennis 3.

Hoofdgedachte, kernzin en details

Een alinea is een verzameling zinnen die met elkaar samenhangen, en elke alinea stelt één onderwerp centraal 7. De zin die het onderwerp van de alinea samenvat, heet de kernzin 8. Die staat meestal aan het begin (eerste of tweede zin); soms staat hij aan het einde, als conclusie of samenvatting 7.

Kernzinnen hebben een kapstokfunctie. Alinea's bevatten daarnaast details, inkleuringen en uitweidingen die niet essentieel zijn voor de hoofdgedachte 6. Wie de kernzinnen van alle alinea's na elkaar zet, krijgt een goede basis voor de hoofdgedachte van de hele tekst: wat de schrijver in één zin wil zeggen.

Past de titel bij de tekst?

Het 4de leerjaar vraagt al dat leerlingen beoordelen of de titel bij de tekst past. In journalistieke teksten is de titel de kortst mogelijke samenvatting van de inhoud 9. Een titel die alleen een detail noemt, of iets belooft wat de tekst niet waarmaakt, past minder goed.

Samengevat

• Een leesstrategie is een mentaal instrument om het leesproces te ondersteunen, te bewaken of te verbeteren. Strategieën zijn een middel, geen doel.
• Een leesdoel vooraf en samenvatten achteraf zijn de krachtigste strategieën.
• Voor: oriënteren (voorspellen, tekstsoort, leesdoel, voorkennis). Tijdens: vragen stellen, afleiden, begrip bewaken en herstellen. Na: samenvatten, memoriseren, beoordelen of het doel bereikt is.
• Leer strategieën geïntegreerd en door hardop te modelleren, niet geïsoleerd.
• Een inferentie is een verband dat de lezer zelf legt omdat het niet expliciet in de tekst staat.
• De kernzin vat de alinea samen (meestal vooraan); details kleuren in. De kernzinnen samen leiden naar de hoofdgedachte.