Tekstsoorten, tekstdoelen en tekstconventies

Tekstsoorten indelen naar hun doel, tekstkenmerken herkennen, betogend en beschouwend onderscheiden, en tekstconventies zoals inhoudsopgave, index, legende, tabel en diagram gebruiken.

9 min lezen 9 doelen16 bronnen

Waarom dit ertoe doet

Wie de tekstsoort herkent, weet wat hij kan verwachten en hoe hij moet lezen. Een recept volg je stap voor stap, een opiniestuk weeg je af. De minimumdoelen vragen dat leerlingen doelen van teksten herkennen (4de leerjaar) en analyseren (6de leerjaar) aan de hand van tekstkenmerken, bijvoorbeeld een publiek activeren via een reclametekst of informeren via een nieuwsbericht .

Wat is een tekstsoort?

Tekstsoorten zijn types teksten die gemeenschappelijke kenmerken vertonen wat vorm, inhoud en bedoeling betreft . De belangrijkste indeling gebeurt op basis van het tekstdoel: wat wil de schrijver bij de lezer bereiken? De Vlaamse overheid onderscheidt in haar schrijfadvies vier tekstdoelen: informeren, instructie geven, overtuigen en motiveren . In het onderwijs komen daar teksten bij die willen amuseren of laten genieten, zoals verhalen en gedichten .

tekstsoort	tekstdoel	voorbeelden	herkenbare kenmerken
informatief	informeren	nieuwsbericht, verslag, encyclopedisch artikel	feiten, wie-wat-waar-wanneer, zakelijke toon
instructief	instructie geven, laten handelen	handleiding, recept, stappenplan	bevelende vorm, stappen in volgorde, nummers
betogend	overtuigen van een standpunt	opiniestuk, hoofdartikel, recensie	een standpunt, argumenten, weerlegging van tegenargumenten
wervend (persuasief)	aanzetten tot actie of aankoop	reclame, affiche, oproep	aandacht trekken, beloftes, prijs en actie
amuserend / verhalend	ontspannen, laten genieten	verhaal, mop, gedicht, cursiefje	een verhaal, grappige of mooie taal, beleving staat voorop

Bronnen voor de tabel: informatieve, betogende en amuserende teksten met hun voorbeelden ; handleiding als schriftelijke instructie ; reclame als communicatie om klanten over te halen tot aankoop .

Betogend of beschouwend?

Een betoog verdedigt een standpunt met argumenten en ontkracht tegenargumenten. Een beschouwing zet verschillende argumenten naast elkaar en komt aan het eind tot een gewogen oordeel .

Tekstkenmerken herkennen

Instructie. Instructies schrijf je zo veel mogelijk in de bevelende vorm , in chronologische volgorde en met nummers voor de stappen .

Nieuwsbericht. Het belangrijkste staat altijd bovenaan. De lead beantwoordt de vijf W's: wie, wat, waar, wanneer en waarom .

Reclame. Reclame wil potentiële klanten overhalen tot aanschaf van producten en diensten . Veel reclameteksten volgen het AIDA-model: Attention, Interest, Desire, Action . Dat model is een handig hulpmiddel om reclame te analyseren, maar het wordt ook bekritiseerd .

Tekstconventies

Tekstconventies zijn vaste afspraken die de lezer helpen om informatie te vinden en te begrijpen. Het 6de leerjaar noemt index, inhoudsopgave, legende, tabellen en figuren .

conventie	wat	waar
inhoudsopgave	overzicht van alle hoofdstukken en paragrafen	vooraan, in het voorwerk vóór de eigenlijke tekst
index (register)	lijst met trefwoorden en de bijbehorende paginanummers	niet in het voorwerk, in tegenstelling tot de inhoudsopgave
legende	uitleg bij de symbolen van een kaart of model	bij de kaart
tabel	geordende lijst van gegevens, om ze overzichtelijk voor te stellen	in de tekst of als bijlage
diagram (figuur)	schematische, grafische weergave van een proces of van grootheden en hun verband, bv. staaf-, cirkel- of lijndiagram	in de tekst

Gebruik de inhoudsopgave om een hoofdstuk te vinden, de index om een trefwoord te vinden. Wie in een jeugdencyclopedie wil weten op welke bladzijde vleermuis staat, kijkt in de index; wie wil weten welke hoofdstukken het boek heeft, kijkt in de inhoudsopgave.

Ook titels en tussentitels zijn conventies: tussenkopjes zijn de wegwijzers in je tekst en helpen in een bijsluiter of gebruiksaanwijzing de lezer snel te vinden wat die zoekt . De eindtermen vragen dat leerlingen informatie achterhalen in instructies, in schema's en tabellen voor het publiek en in teksten in tijdschriften .

Samengevat

Een tekstsoort is een type tekst met gemeenschappelijke kenmerken in vorm, inhoud en bedoeling.
Tekstdoelen: informeren, instructie geven, overtuigen (betogend), aanzetten tot actie (wervend), amuseren of laten genieten.
Betoog: één standpunt verdedigen. Beschouwing: verschillende kanten afwegen tot een gewogen oordeel.
Kenmerken: instructie (bevelende vorm, volgorde, nummers), nieuwsbericht (belangrijkste eerst, vijf W's), reclame (AIDA).
Tekstconventies: inhoudsopgave (vooraan, hoofdstukken), index (trefwoorden met paginanummers), legende (symbolen van een kaart), tabel, diagram, titels en tussentitels.

Test wat je onthouden hebt

Oefen meteen met de vragen en flashcards van deze les.

15 vragen 11 kaarten

Officiële doelen in deze les

Uit de minimumdoelen (LO_V2_0) en eindtermen (LO_V1_0) voor het lager onderwijs.

Minimumdoel 6de leerjaar · 1.1.8
De leerling kan tonen dat hij/zij de volgende tekstconventies begrijpt: index, inhoudsopgave, legende, tabellen en figuren.
Minimumdoel 6de leerjaar · 1.1.9
De leerling kan doelen van teksten analyseren aan de hand van tekstkenmerken.

< bv. een publiek activeren via een reclametekst, informeren via een nieuwsbericht >
Minimumdoel 4de leerjaar · 1.1.13
De leerlingen kunnen tonen dat ze doelen van teksten herkennen aan de hand van tekstkenmerken.

< bv. instructies geven via een stappenplan, genieten van een gedicht >
Eindterm · 3.1
De leerlingen kunnen (verwerkingsniveau = beschrijven) de informatie achterhalen in: voor hen bestemde instructies voor handelingen van gevarieerde aard.

Bronnen

1
Minimumdoelen lager onderwijs (LO_V2_0), einde 4de en 6de leerjaar · Vlaamse overheid, Departement Onderwijs en Vorming
https://onderwijsdoelen.be/doelen/LO_V2_0
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
2
Tekstsoort · Wikipedia (nl)
“Tekstsoorten noemt men types teksten die gemeenschappelijke kenmerken vertonen wat vorm, inhoud en bedoeling betreft.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Tekstsoort
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
3
Basistips voor heerlijk heldere communicatie · Vlaamse overheid, Team Taaladvies (Departement Kanselarij en Buitenlandse Zaken)
“Voor je begint te schrijven, is het belangrijk om goed na te denken voor wie en waarom je schrijft.”
https://publicaties.vlaanderen.be/view-file/68871
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
4
Handleiding · Wikipedia (nl)
“Een handleiding of gebruiksaanwijzing is een schriftelijke instructie die met een product meegeleverd wordt.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Handleiding
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
5
Reclame · Wikipedia (nl)
“Reclame is een vorm van communicatie met het doel potentiële klanten over te halen tot aanschaf van producten en diensten.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Reclame
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
6
Betoog · Wikipedia (nl)
“Een betoog verschilt hierin van een beschouwing, waar men het geven van verschillende argumenten centraal stelt en aan het eind tot een gewogen oordeel komt.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Betoog
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
7
Woordgebruik: verwijzingen naar de lezer of toehoorder · Vlaamse overheid, Team Taaladvies
“Gebruik bij instructies zo veel mogelijk de bevelende vorm.”
https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/taaladviezen/teksten-schrijven/formulering/woordgebruik-verwijzingen-naar-de-lezer-of-toehoorder
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
8
Nieuwsbericht schrijven (schrijftaak met uitleg) · SLO (Nederland), Ilona de Milliano en Inge Jansen
“Lead: bestaat uit vijf W’s (wie, wat, waar, wanneer en waarom) en is niet langer dan vijf à zes regels.”
https://slo.nl/publish/pages/14144/schrijftaak-nl-nieuwsbericht-schrijven.pdf
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
9
AIDA-model · Wikipedia (nl)
“AIDA is een acroniem dat gevormd wordt door Attention, Interest, Desire en Action.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/AIDA-model
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
10
Inhoudsopgave · Wikipedia (nl)
“Een inhoudsopgave is een overzicht van alle hoofdstukken en paragrafen van een papieren boek, tijdschrift of document”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Inhoudsopgave
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
11
Index (boek) · Wikipedia (nl)
“Een index of register van een boek of andere publicatie is een lijst met trefwoorden, ook lemma's genoemd en de bijbehorende paginanummers of de vindplaatsaanduiding.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Index_(boek)
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
12
Legenda · Wikipedia (nl)
“De term legende is gebruikelijk in België.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Legenda
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
13
Tabel · Wikipedia (nl)
“Een tabel is een geordende lijst van gegevens, een element uit een tabel heet een cel.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Tabel
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
14
Diagram · Wikipedia (nl)
“Een diagram is een schematische, grafische weergave van een proces of van een aantal grootheden en hun onderlinge verband.”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Diagram
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
15
Tussenkopjes (algemeen) · Genootschap Onze Taal
“Tussenkopjes zijn de wegwijzers in je tekst.”
https://onzetaal.nl/taalloket/tussenkopjes-algemeen
Geraadpleegd op 15 oktober 2026
16
Eindtermen lager onderwijs (LO_V1_0) · Vlaamse overheid, Departement Onderwijs en Vorming
https://onderwijsdoelen.be/doelen/LO_V1_0
Geraadpleegd op 15 oktober 2026

Zie je een fout of iets dat niet klopt met de bron? Meld het ons