Vlot en vloeiend lezen

Waarom dit ertoe doet

Wie elk woord moet ontcijferen, heeft weinig aandacht over voor de inhoud. Daarom is technisch lezen geen doel op zich, maar een voorwaarde voor begrijpend lezen 1. Een Vlaamse leraar vat het zo samen: je kan amper een rekenvraagstuk oplossen als je werkgeheugen al zwaar belast wordt met het decoderen van de opgave 2.

De minimumdoelen vragen op het einde van het 4de leerjaar dat leerlingen accuraat en geautomatiseerd lezen (vlot lezen) en teksten accuraat, met gepast tempo en met intonatie lezen (vloeiend lezen). Op het einde van het 6de leerjaar komen daar expressief lezen en het lezen van onbekende woorden via morfologie en leenwoorden bij 3.

Technisch lezen en begrijpend lezen

• Technisch lezen: geschreven woorden correct en vlot verklanken 1. Daarbij spelen twee processen: decoderen (de visuele code van letters omzetten in een klankcode) en woordherkenning (de betekenis van het woord activeren) 1.
• Begrijpend lezen: hier staat het begrip van geschreven teksten centraal 1.

Beide hangen samen. In een Vlaamse school stelde men vast: "Technisch lezen ging moeizaam, begrijpend lezen dus ook." 2

Vlot lezen en vloeiend lezen

Vloeiend lezen gaat verder dan vlot lezen: de lezer houdt ook rekening met interpunctie, intonatie en klemtoon, dus met de prosodie 4. De volgorde ligt vast: een leerling moet eerst vlot kunnen lezen voordat hij vloeiend kan lezen. Vloeiend lezen vormt zo de brug tussen vlot en begrijpend lezen, en er is een sterke positieve samenhang tussen vloeiend lezen en leesbegrip 4.

Expressief lezen is een doel van het 6de leerjaar en ligt in het verlengde daarvan. De visietekst bij de minimumdoelen noemt onder vlot en vloeiend lezen naast fonologisch en fonemisch bewustzijn en klanktekenkoppeling ook expressief voorlezen 3.

Werkvormen

Scholen werken aan vlot en vloeiend lezen met onder meer maandelijkse leestestjes, de voor-koor-door-strategie, racelezen, theaterlezen en dagelijks woorden flitsen 2. Bij theaterlezen leren twee of meer leerlingen samen een theatertekst luidop voorlezen; het is een vorm van herhaald samenlezen 4. Bij voor-koor-door leest eerst de leraar voor en modelleert hij leesmoeilijkheden 2.

Onbekende woorden lezen: morfologie en leenwoorden

Morfologisch bewustzijn is het besef dat je woorden kan vormen door ze te vervoegen (hij koop-t) of te verbuigen (Jan-s boek), en door ze samen te stellen (bloem-pot) of af te leiden (konink-lijk, on-diep) 5. Een lezer die een lang onbekend woord opdeelt in grondwoord, voorvoegsel en achtervoegsel, kan het makkelijker lezen en begrijpen.

Expliciete aandacht voor morfologie helpt ook leerlingen met leesmoeilijkheden of met problemen met instructietaal 5.

Leenwoorden volgen vaak niet de gewone Nederlandse klank-tekenkoppeling. Het spellingdoel van het 6de leerjaar noemt woorden die anders uitgesproken worden dan geschreven, zoals station, actie, concert, journaal, team 6. Ook de Drie-Minuten-Toets bevat "woorden van nu", zoals schooltaalwoorden en veelvoorkomende Engelse leenwoorden 7.

Leesniveaus meten: AVI en DMT

AVI staat volgens Cito voor Analyse van Individualiseringsnormen. Leerlingen lezen volledige teksten hardop; AVI meet de snelheid en nauwkeurigheid van lezen binnen een context 7. Er zijn twaalf niveaus: AVI-Start, M3, E3, M4, E4 tot en met M7, E7 en AVI-Plus 1. Elf daarvan worden met een leeskaart bepaald 7; AVI-Start niet: wie de kaart M3 op frustratieniveau leest, zit op AVI-Start 1.

Het systeem heeft twee toepassingen: teksten indelen naar moeilijkheidsgraad en de leesvaardigheid van een leerling bepalen 8. Cito bepaalt ook het AVI-niveau van boeken 7.

Met de DMT (Drie-Minuten-Toets) kijkt men naar de snelheid en nauwkeurigheid waarmee leerlingen losse woorden lezen 7. AVI meet dus lezen in een tekst, DMT lezen van losse woorden.

Een leeskaart kan op beheersingsniveau gelezen worden: de tekst wordt dan vloeiend en met relatief weinig fouten gelezen 1. Ook Vlaamse scholen werken met AVI-niveaus, bijvoorbeeld om niveaugroepen te vormen 2.

Lezen met aandacht en doorzettingsvermogen

Het 4de leerjaar vraagt dat leerlingen teksten en boeken lezen met aandacht en doorzettingsvermogen 3. Motivatie speelt daarbij een grote rol:

• Leesmotivatie is onlosmakelijk verbonden met vlot lezen: wie niet vlot leest, beleeft er ook weinig plezier aan 2.
• Intrinsieke motivatie ligt aan de basis van een positieve leesspiraal; extrinsieke leesmotivatie zet weinig zoden aan de dijk 9.
• Intrinsieke motivatie groeit met autonomie (zelf kiezen wat je leest), verbondenheid (samen lezen en over boeken praten) en competentie (wat je goed kan, vind je al snel leuker) 9.
• De leraar als voorbeeld: "zien lezen, doet lezen" 9.

Samengevat

• Technisch lezen (correct en vlot verklanken) is een voorwaarde voor begrijpend lezen, geen doel op zich.
• Vlot lezen: accuraat en geautomatiseerd. Vloeiend lezen: accuraat, gepast tempo en prosodie (woordgroepen, pauzes, intonatie, klemtoon). Eerst vlot, dan vloeiend.
• Vloeiend lezen is de brug naar begrijpend lezen. Expressief lezen is een doel van het 6de leerjaar.
• Morfologisch bewustzijn (grondwoord, voor- en achtervoegsel, samenstelling) helpt om onbekende woorden te lezen; leenwoorden vragen extra aandacht.
• AVI meet tekstlezen hardop (AVI-Start tot AVI-Plus), DMT het lezen van losse woorden. Groep 3 = 1ste leerjaar.
• Leesmotivatie groeit met autonomie, verbondenheid en competentie.