Spreken, presenteren en vertellen

Waarom dit ertoe doet

Een spreekbeurt, een boekbespreking, een verhaal navertellen, een instructie geven: leerlingen spreken voortdurend voor anderen. Spreekvaardigheid is een belangrijke competentie, en om voor een publiek te spreken heb je kennis, verbale en non-verbale vaardigheden en motivatie nodig 1.

De minimumdoelen vragen op het einde van het 4de leerjaar dat leerlingen onder begeleiding inhoud verzamelen en structureren, verstaanbaar spreken met aandacht voor de uitspraak van het Standaardnederlands en zinsaccent, afstemmen op spreekdoel en publiek, hulpmiddelen gebruiken wanneer die de boodschap ondersteunen en hun spreken op aanwijzing verbeteren. Op het einde van het 6de leerjaar gebruiken ze complexere zinsconstructies, formuleren ze gestructureerd en gebruiken ze bij het vertellen en presenteren een gepaste expressie en een gepast register 2,3.

Spreekdoel en publiek

Een toespraak wil de toehoorders informeren, beïnvloeden of vermaken 4. Wie een spreekbeurt over de Noordpool houdt, wil vooral informeren; wie de klas wil overtuigen om voor een bepaald schoolreisje te kiezen, wil beïnvloeden; wie een grappig voorval vertelt, wil vermaken.

Daarnaast verdiep je je in je publiek: wat weten ze al, wat interesseert hen 5? De eindtermen vragen ook dat leerlingen zich bij spreken oriënteren op de luisteraar en hun manier van spreken afstemmen op het doel en de luisteraar 6.

Inhoud verzamelen en structureren

Een presentatie heeft een inhoud (wat je zegt) en een manier (hoe je het zegt) 5. Voor de inhoud:

• onderscheid hoofdzaken en bijzaken en zorg voor een logische volgorde;
• bouw de presentatie op met een inleiding, een kern en een afsluiting 5;
• begin pakkend, bijvoorbeeld met een prikkelende stelling of een sprekend voorbeeld 5.

De klassieke retorica kende een uitgebreidere opbouw, met onder meer een inleiding (exordium), een weerlegging van tegenargumenten (refutatio) en een conclusie (conclusio) 4. Voor de lagere school volstaat inleiding, kern en slot.

Vertellen

Bij vertellen draait het om een verhaal met een duidelijk begin, midden en einde 7. Verhaalpicto's helpen kinderen om die structuur te zien. Vanaf het eerste leerjaar gebruikt de leerlijn de componenten wie, wat, waar, probleem, gevoel, oplossing 7. Je kunt interactief vertellen of vertellen zonder onderbreking, en hulpmiddelen inzetten zoals een verteltafel, een vertelschort of verteldobbelstenen 7. Verhalen dagen bovendien uit om rijke taal te gebruiken 7.

Verbale en non-verbale aspecten

Verbaal is wat je met woorden zegt: woordkeuze en zinsbouw. Non-verbaal is alles daarbuiten. De stem zelf (stemklank, intonatie) valt onder de paralinguïstiek: non-verbaal maar wel vocaal 8. In menselijke communicatie geeft het non-verbale vaak de doorslag 8.

Uitspraak, klemtoon en zinsaccent

De klemtoon is een eigenschap van een bepaalde lettergreep in een woord 10. Klemtoon kan betekenis onderscheiden: vóórkomen (gebeuren) tegenover voorkómen (verhinderen) 10.

Het zinsaccent gaat over de zin als geheel. De toon gaat omhoog en omlaag, en het effect van die toonbewegingen is vooral nadruk. Zo laat je horen welke woorden nieuwe of onverwachte informatie dragen 11.

Standaardtaal en register

Standaardtaal is het Nederlands dat algemeen bruikbaar is in het publieke domein 12. In Vlaanderen loopt standaardtaal over in tussentaal en tussentaal in dialect 13. Standaardtaal past bijvoorbeeld bij een leraar die voor de klas staat, een werknemer die een presentatie geeft of een nieuwslezer 13. De VRT zegt het zo: de taalvereiste voor presentatoren is het Standaardnederlands, maar informele gesprekken klinken anders dan presentatietaal 14.

Een register is aan een situatie gebonden taalgebruik, zowel qua woordkeuze als qua zinsbouw. Het belangrijkste onderscheid is dat tussen formeel en informeel taalgebruik 15. Een taalgebruiker past zijn taal voortdurend aan de situatie en de gesprekspartner aan 13.

Een typische registerkeuze is u of je. De keuze hangt af van de context en de relatie tussen de betrokkenen. De u-vorm wordt geassocieerd met beleefdheid en respect, je met vertrouwelijkheid 16.

Hulpmiddelen en spreekangst

Een spiekbriefje of een presentatie met dia's kan houvast bieden 5, maar de minimumdoelen benadrukken dat hulpmiddelen de boodschap moeten ondersteunen 2. Oefen vooraf; zo weet je ook hoe lang je presentatie duurt 5. Bij een black-out kun je even stoppen, teruggaan, je steekwoorden gebruiken, het publiek iets vragen of het punt overslaan 9.

Voor leerlingen met spreekangst helpt het om spreekkansen geleidelijk op te bouwen, spreekbeurten kort te houden en alternatieven aan te bieden, zoals een spreekbeurt op video of eerst alleen voor de leraar 1.

Samengevat

• Spreekdoelen: informeren, beïnvloeden of vermaken. Stem af op doel én publiek.
• Opbouw: inleiding, kern en slot; hoofd- en bijzaken; logische volgorde; pakkend begin.
• Vertellen: begin, midden en einde; verhaalcomponenten wie, wat, waar, probleem, gevoel, oplossing.
• Non-verbaal: houding, oogcontact, mimiek; de stem (intonatie, tempo, volume) is non-verbaal maar vocaal.
• Klemtoon zit op een lettergreep in een woord; zinsaccent legt nadruk op nieuwe of belangrijke informatie in de zin.
• Standaardtaal voor publieke en formele situaties; register is situatiegebonden taalgebruik (formeel of informeel). Meng geen variëteiten.
• Hulpmiddelen alleen als ze de boodschap ondersteunen; oefen vooraf.