Verhaalelementen

Waarom dit ertoe doet

Wie een verhaal kan ontleden in zijn bouwstenen, kan het beter navertellen, bespreken en zelf schrijven. De minimumdoelen vragen op het einde van het 4de leerjaar dat leerlingen personage, hoofdpersonage en thema kennen, de plot als de belangrijkste gebeurtenissen, en de context: tijd en plaats. Ze vertellen complexere verhaallijnen na en leggen verbanden tussen de tekst en hun eigen emoties en gedachten. Op het einde van het 6de leerjaar kennen ze het vertelperspectief van de ik-verteller en situeren ze elementen uit de tekst binnen hun voorkennis 1.

Personages

Een personage is een door een auteur geschapen figuur die een rol speelt in een literair werk 2. Men onderscheidt hoofdfiguren (hoofdpersonages), die minder talrijk zijn, en bijfiguren of nevenfiguren 2. Personages kunnen ook dieren of zaken zijn die menselijke eigenschappen krijgen, zoals in een fabel 2.

• De protagonist is de hoofdrolspeler 3.
• De antagonist is de tegenspeler van de hoofdpersoon. Hij draagt bij aan de plot door het conflict met de protagonist 4. Denk aan de heks tegenover Hans en Grietje.

Een personage dat in enkele karaktertrekken beschreven wordt en nauwelijks of geen ontwikkeling doormaakt, noemt men een flat character of type. Een round character heeft meer complexiteit en psychologische diepgang 2. De boze stiefmoeder in een sprookje is een typisch voorbeeld van een type.

Ruimte en tijd

De ruimte is de plaats waar of de omgeving waarin de handeling van een verhaal zich afspeelt 5. Samen met de tijd (wanneer speelt het verhaal zich af: in de middeleeuwen, nu, in de toekomst?) vormt ze de context van het verhaal 1.

Bij tijd zijn er nog twee begrippen:

• Verteltijd is de tijd die de lezer nodig heeft om een verhaal te lezen 6.
• Vertelde tijd is de tijd die het verhaal inhoudelijk omvat 6.

Een boek van 200 bladzijden over één spannende nacht heeft een lange verteltijd en een korte vertelde tijd. Een zin als "Tien jaar later was Mila een volwassen vrouw" overbrugt tien jaar vertelde tijd in een paar seconden verteltijd.

Een flashback of terugblik doorbreekt het chronologische verloop van een verhaal door stukjes verleden in te lassen 7.

Plot

De plot is de bouw of structuur van een verhaal: hoe de gebeurtenissen georganiseerd zijn 8. De Britse schrijver E.M. Forster plaatste de plot tegenover de story, de louter chronologische opeenvolging van gebeurtenissen volgens het en-dan-principe 8. In een plot zijn de gebeurtenissen ook oorzakelijk verbonden (het daarom-principe). Forsters voorbeeld: de koning stierf en dan stierf de koningin is een story; de koning stierf en toen stierf de koningin van verdriet is een plot 8.

De lezer moet de chronologische volgorde van de gebeurtenissen vaak zelf reconstrueren uit de volgorde waarin de tekst ze vertelt 9. Bij een flashback zijn die twee volgordes verschillend.

Bij het navertellen helpt een vaste verhaalstructuur: wie, wat, waar, probleem, gevoel, oplossing, met een duidelijk begin, midden en einde 10.

Spanning en einde

Een verhaal is spannend als de lezer per se de afloop wil kennen 11. Een belangrijke techniek is vragen oproepen die pas geleidelijk, soms pas aan het slot, beantwoord worden 11.

• Een gesloten einde sluit het verhaal af, bijvoorbeeld met een huwelijk (happy end) of de dood (tragisch einde) 12.
• Een open einde geeft geen antwoord op de vragen die het verhaal stelt 12. De lezer moet zelf invullen hoe het verder gaat.

Thema en motief

Het thema is de belangrijkste grondgedachte van een verhaal, of nog: de kortste aanduiding van het centrale probleem waarover een tekst gaat 13. Voorbeelden zijn vriendschap, opgroeien, afscheid of anders zijn.

Een motief is een kleinere betekeniseenheid die vaak terugkeert in de tekst; die herhaling verbindt de delen van het verhaal 14. Motieven ondersteunen samen het thema.

Verteller en vertelperspectief

Het vertelperspectief is het antwoord op de vraag "Wie vertelt?" 15.

Omdat de lezer bij een ik-verteller alles alleen vanuit diens oogpunt ziet, krijgt hij geen compleet overzicht 15. De ik-verteller weet niet wat andere personages denken en kan zich vergissen.

Samengevat

• Personage: figuur in een verhaal. Hoofdpersonage (protagonist) tegenover bijfiguren; de antagonist is de tegenspeler.
• Ruimte = plaats en omgeving; samen met tijd de context. Verteltijd = leestijd, vertelde tijd = tijd die het verhaal omvat. Flashback = terugblik.
• Plot = structuur en samenhang van de gebeurtenissen.
• Spanning ontstaat door vragen die pas later beantwoord worden. Open einde: vragen blijven open. Gesloten einde: verhaal is afgerond.
• Thema = grondgedachte; motief = terugkerend element dat het thema ondersteunt.
• Ik-verteller: personage dat vertelt, beperkt perspectief. Hij-verteller: vertelt in de derde persoon; alwetend of vanuit één personage. Verteller is niet de auteur.