Taal door de tijd en in de wereld

Waarom dit ertoe doet

Taal is geen vast gegeven. Woorden komen en gaan, de spelling wordt aangepast en nieuwe media veranderen hoe we informatie delen. Leerlingen ontdekken ook dat het Nederlands familie heeft: het lijkt op het Engels en het Duits, en klasgenoten spreken thuis soms talen met een heel ander schrift. De minimumdoelen vragen dat leerlingen weten dat taal evolueert, dat informatiebronnen veranderen doorheen de tijd, dat het Nederlands tot een taalfamilie behoort en dat vreemde talen dezelfde of andere schrifttekens gebruiken 1.

Taal evolueert

Het Nederlands heeft een lange geschiedenis 2:

Een van de bekendste Nederlandse teksten, Hebban olla vogala, dateert uit ongeveer 1100 2. Het Middelnederlands is een voorloper van de moderne Nederlandse taal 2.

Taal verandert op verschillende manieren:

• Nieuwe woorden en leenwoorden. Een leenwoord is letterlijk ontleend aan de woordenschat van een andere taal: bureau (Frans), computer (Engels), aquarium (Latijn), überhaupt (Duits), tulband (Turks) 3. Het Nederlands leende ook woorden uit aan andere talen: het Franse boulevard komt van het Nederlandse bolwerk 3.
• Spelling. De officiële spelling staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal, het Groene Boekje. Edities verschenen onder meer in 1954, 1995, 2005 en 2015 4.
• Register en betekenis. Woorden kunnen van gevoelswaarde veranderen; wat vroeger neutraal was, kan nu informeel of zelfs vulgair zijn (zie de les over register).

Informatiebronnen veranderen

De minimumdoelen noemen de volgende evolutie: orale vertelcultuur, schrift, boekdrukkunst, radio, televisie en digitale media 1.

1. Orale vertelcultuur: verhalen en kennis worden mondeling doorgegeven van de ene generatie op de andere 5.
2. Schrift: het schrift ontstond in Mesopotamië bij de Sumeriërs; rond 3300 voor Christus ontstond daar een beeldschrift, dat later evolueerde tot spijkerschrift 6.
3. Boekdrukkunst: in Europa vond Johannes Gutenberg in de 15de eeuw het drukken met losse letters uit 7. Boeken konden voortaan snel en in grote aantallen gemaakt worden.
4. Radio en televisie: informatie bereikt tegelijk een groot publiek, via geluid en later beeld.
5. Digitale media: internet, sociale media en smartphones; iedereen kan zelf zender worden.

Het Nederlands en zijn taalfamilie

De Indo-Europese talen vormen een taalfamilie van meer dan 400 verwante talen 8. Takken zijn onder meer de Germaanse, Romaanse, Slavische, Keltische, Indo-Iraanse en Griekse talen 8.

Het Nederlands is een West-Germaanse taal en daardoor nauw verwant aan onder meer het Engels en het Duits 9. De stamboom: Indo-Europees → Germaans → West-Germaans → Nederlands 9. Het Afrikaans is een dochtertaal van het Nederlands 9. Het Frans hoort bij een andere tak, de Romaanse talen 8.

Er zijn ongeveer 24 miljoen Nederlandstaligen 10. Het Nederlands is een officiële taal in Nederland, België, Suriname, Aruba, Curaçao en Sint-Maarten 10. De Nederlandse Taalunie is een kennis- en beleidsorganisatie voor het Nederlands, opgericht in 1980 door Nederland en België; Suriname trad toe in 2003 11.

Talen en schriften

Een schrift is een systeem van conventionele tekens om taal zichtbaar te maken 6. Niet alle talen gebruiken dezelfde tekens als het Nederlands 6:

Het Japans combineert beeldtekens (kanji) met lettergrepentekens (kana) 6. Het eerste alfabet was waarschijnlijk het Fenicische alfabet 6.

In de klas kan dit een vertrekpunt zijn om de talen van leerlingen zichtbaar te maken: de eindtermen vragen dat leerlingen reflecteren op de talen in hun omgeving en interesse tonen voor de eigen en andermans cultuur 12.

Samengevat

• Het Nederlands evolueerde van Oudnederlands (Hebban olla vogala, ca. 1100) via Middelnederlands naar Nieuwnederlands.
• Taal verandert door leenwoorden (bureau, computer), spellingwijzigingen (Groene Boekje) en betekenisverschuiving.
• Informatiebronnen: orale vertelcultuur → schrift → boekdrukkunst → radio → televisie → digitale media.
• Het Nederlands is een West-Germaanse, Indo-Europese taal, verwant met Engels en Duits.
• Schriften: alfabet (Latijns, Grieks, Cyrillisch), abjad (Arabisch), lettergrepenschrift (kana), logografisch (Chinees).