Taalvariatie, register en communicatie

Waarom dit ertoe doet

Iedereen spreekt meer dan één soort Nederlands: thuis anders dan op school, tegen vrienden anders dan tegen de directeur. Een leerkracht moet die variatie kunnen benoemen en leerlingen leren schakelen naar de situatie, zonder de taal van thuis af te keuren. De minimumdoelen noemen dialect, Standaardnederlands, tussentaal, jongerentaal en vaktaal, de basisregisters formeel en informeel, het communicatiemodel en non-verbale communicatie 1. De eindtermen vragen dat leerlingen reflecteren op standaardtaal en regionale en sociale taalvariëteiten, met respect voor de eigen en andermans cultuur 2.

Taalvariëteiten

Standaardtaal is het Nederlands dat algemeen bruikbaar is in het publieke domein, zoals het bestuur, de administratie, de rechtspraak, het onderwijs en de media 3. In Vlaanderen spreken we van Standaardnederlands; in samenstellingen krijgt Standaard- een hoofdletter 4.

Een dialect is een taalvariëteit die niet als standaardtaal geldt; taalkundigen spreken bij variëteiten met een klein geografisch bereik ook van streektaal 5. Sommige dialecten liggen zo ver uit elkaar dat ze onderling nauwelijks verstaanbaar zijn, zoals Zuid-Limburgs, West-Vlaams en Oost-Gronings 5.

Tussentaal is de gesproken, informele Nederlandse spreektaal in Vlaanderen die geen dialect is en ook geen standaardtaal, maar ertussenin ligt. Ze wordt ook Verkavelingsvlaams genoemd 6. Typische kenmerken zijn het gebruik van ge en gij als informele aanspreekvorm, verkleinwoorden op -ke en lidwoorden als nen 6: Hebt gij mijn boekske gezien? tegenover standaardtaal Heb jij mijn boekje gezien?

Jongerentaal is het taalgebruik van jongeren, ook wel jeugdtaal genoemd 7. Ze bevat veel Engelse leenwoorden en verkortingen 7.

Vaktaal is taal die de communicatie tussen mensen binnen een bepaald vakgebied verbetert 8: een dokter spreekt van een fractuur, een leerkracht van een persoonsvorm.

Wat beïnvloedt taal?

De minimumdoelen noemen vier factoren 1:

Register: formeel en informeel

Een register is taalgebruik dat gebonden is aan een bepaalde situatie, zowel in woordkeus als in zinsbouw 9. Het belangrijkste onderscheid is dat tussen formeel en informeel taalgebruik 9.

Registers veranderen ook in de loop van de tijd: een woord dat nu als vulgair geldt, was vroeger soms neutraal 9.

Het communicatiemodel

Een communicatiemodel stelt de relaties tussen zender, bericht en ontvanger schematisch voor 10:

• de zender (spreker of schrijver) stuurt een boodschap (bericht);
• de ontvanger (luisteraar of lezer) ontvangt en interpreteert die boodschap;
• de boodschap gaat via een kanaal of medium: gesproken, geschreven, een mail, een video 10;
• zender en ontvanger delen (een deel van) een code, zoals een taal 10.

In het 4de leerjaar leren leerlingen zender, ontvanger, boodschap en kanaal; het uitgebreide communicatiemodel in het 6de leerjaar voegt doel, medium en effect toe 1. De eindtermen noemen als factoren van een communicatiesituatie: zender, ontvanger, boodschap, bedoeling en situatie 2.

Non-verbale communicatie

Non-verbale communicatie omvat elke uitwisseling van boodschappen via niet-talige signalen 11: mimiek (gezichtsuitdrukking), gebaren, lichaamshouding, oogcontact en stemgebruik zoals intonatie en toonhoogte 11. De minimumdoelen van het 4de leerjaar noemen intonatie, mimiek en lichaamstaal 1. Dezelfde woorden kunnen door een andere intonatie of mimiek iets heel anders betekenen: Goed gedaan kan gemeend of ironisch klinken.

Samengevat

• Standaardtaal: algemeen bruikbaar in het publieke domein; dialect: regionale variëteit; tussentaal: informele Vlaamse spreektaal tussen dialect en standaardtaal (ge, -ke, nen).
• Jongerentaal (leeftijd) en vaktaal (beroep) zijn sociale variëteiten.
• Taal wordt beïnvloed door plaats, cultuur, leeftijd en beroep.
• Register: formeel (u, standaardtaal, volledige zinnen) tegenover informeel (jij, spreektaal).
• Communicatiemodel: zender, boodschap, kanaal/medium, ontvanger; uitgebreid met doel en effect.
• Non-verbaal: mimiek, gebaren, lichaamshouding, oogcontact, intonatie.