Werkwoordspelling: verleden tijd en voltooid deelwoord

Waarom dit ertoe doet

Na de tegenwoordige tijd volgen de vormen waarbij leerlingen (en volwassenen) het vaakst twijfelen: verhuisde of verhuisten, gebeurd of gebeurt, de geplande uitstap of de geplante uitstap. De minimumdoelen vragen dat leerlingen zwakke en sterke werkwoorden in de verleden tijd spellen (4de leerjaar) en de spellingregels toepassen in de tegenwoordige, verleden, voltooide en toekomende tijd (6de leerjaar) 1.

Zwakke en sterke werkwoorden

Zwakke (regelmatige) werkwoorden maken de verleden tijd met een uitgang achter de stam: werken, werkte, gewerkt. Sterke werkwoorden veranderen van klinker: lopen, liep, gelopen. De Algemene Nederlandse Spraakkunst spreekt van regelmatige en onregelmatige werkwoorden en merkt op dat de regelmatige in andere grammatica's vaak zwakke werkwoorden genoemd worden 2. In de lagere school gebruik je zwak en sterk.

De verleden tijd van zwakke werkwoorden: 't kofschip

Een zwak werkwoord krijgt in de verleden tijd -te(n) of -de(n) achter de stam. Welke uitgang het wordt, hangt af van de laatste klank van de stam 3:

• Eindigt de stam op een stemloze medeklinker uit 't kofschip (t, k, f, s, ch, p), dan krijg je -te, in het meervoud -ten.
• In alle andere gevallen krijg je -de, in het meervoud -den 4.

Ook x en de sj-klank tellen als s-klank: faxen, faxte, gefaxt en lunchen, lunchte 4,3.

Let op dubbele letters die je niet hoort: praatte (stam praat + te), brandde (stam brand + de), antwoordde. Elke letter van de stam blijft staan, ook als daarna dezelfde letter volgt.

Sterke en onregelmatige werkwoorden

Bij een sterk werkwoord gebruik je in het enkelvoud de verledentijdsstam en in het meervoud die stam + en 3. Er komt nooit een t achter: hij vond, zij kwam, hij sprak; meervoud zij vonden, wij kwamen, zij spraken.

Daarnaast zijn er onregelmatige werkwoorden die in geen enkel schema passen: zijn, was, geweest; hebben, had, gehad; kopen, kocht, gekocht; denken, dacht, gedacht; brengen, bracht, gebracht; zoeken, zocht, gezocht 3. Soms is een werkwoord gemengd: lachen, lachte, gelachen 5.

Het voltooid deelwoord

Het voltooid deelwoord geeft aan dat een handeling voltooid is 6. Je gebruikt het met een hulpwerkwoord: ik heb gewerkt, zij is gelopen.

Zwakke werkwoorden: ge + stam + t of d. Je kiest dezelfde letter als in de verleden tijd: eindigt de verleden tijd op -te, dan eindigt het voltooid deelwoord op -t; eindigt ze op -de, dan op -d 7,4.

• werkte → gewerkt; fietste → gefietst; leefde → geleefd; hoorde → gehoord.

Eindigt de stam al op t of d, dan komt er niets meer bij 7: gepraat (niet gepraatt), gebrand (niet gebrandd), gezet.

Sterke werkwoorden: het voltooid deelwoord eindigt meestal op -en: gelopen, gevonden, geschreven 6.

Geen ge-: werkwoorden die beginnen met be-, er-, ge-, her-, ont- of ver- krijgen geen extra ge- 6: beloofd, erkend, gebeurd, herhaald, ontdekt, verdeeld, verhuisd. Bij scheidbare werkwoorden staat ge- in het midden: opgedroogd, ingesmeerd.

Persoonsvorm of voltooid deelwoord?

Veel fouten ontstaan doordat de persoonsvorm in de tegenwoordige tijd en het voltooid deelwoord hetzelfde klinken:

• Het gebeurt elke dag. (persoonsvorm, stam gebeur + t)
• Het is gisteren gebeurd. (voltooid deelwoord, gebeurde → gebeurd)
• Hij verhuist volgende week. / Hij is vorige week verhuisd.

Zoek eerst de persoonsvorm met de tijdproef of de getalproef 8. In Het is gisteren gebeurd is is de persoonsvorm (het was gebeurd), dus gebeurd is een voltooid deelwoord.

Het voltooid deelwoord als bijvoeglijk naamwoord

Een voltooid deelwoord kan voor een zelfstandig naamwoord staan. Dan verbuig je het zoals een bijvoeglijk naamwoord, met de gewone regels voor enkele en dubbele klinkers en medeklinkers 7. De d of t van het voltooid deelwoord blijft staan:

• plannen, plande, gepland → de geplande uitstap;
• poetsen, poetste, gepoetst → de gepoetste schoenen;
• verhuizen, verhuisde, verhuisd → het verhuisde gezin.

Voltooide en toekomende tijd

De voltooide tijd maak je met hebben of zijn en een voltooid deelwoord: ik heb gewerkt, ik had gewerkt. De toekomende tijd maak je met zullen en een infinitief: ik zal werken, ik zou werken 9. Alleen de onvoltooid tegenwoordige en de onvoltooid verleden tijd hebben een eigen vorm; alle andere tijden bestaan uit een hulpwerkwoord en een ander werkwoord 9. Bij de toekomende tijd spel je dus de persoonsvorm van zullen (ik zal, jij zult of zal, hij zal) en de infinitief.

Samengevat

• Zwak werkwoord: stam + te(n) als de stam eindigt op een klank uit 't kofschip (t, k, f, s, ch, p, ook x en sj), anders stam + de(n).
• Bij leven en verhuizen telt de v- en z-klank: leefde, verhuisde.
• Sterk werkwoord: klinkerwissel, geen uitgang in het enkelvoud (vond), meervoud + en (vonden).
• Voltooid deelwoord zwak: ge + stam + t/d, zoals de verleden tijd; geen dubbele t of d achteraan; geen ge- na be-, er-, ge-, her-, ont-, ver-.
• Bijvoeglijk gebruikt: verbuig het voltooid deelwoord (de geplande uitstap, het verhuisde gezin).
• Toekomende tijd: zullen + infinitief.