Woordsoorten

Waarom dit ertoe doet

Woordsoorten benoemen, ook taalkundig ontleden genoemd 1, is de basis van alle grammatica en van de werkwoordspelling: wie niet ziet dat gebeurd een werkwoordsvorm is en verbrande een bijvoeglijk gebruikte vorm, maakt spellingfouten. Tegen het einde van het 4de leerjaar kennen leerlingen het zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, lidwoord, telwoord, voorzetsel, voegwoord en werkwoord; in het 6de leerjaar komt het voornaamwoord erbij 2.

De tien woordsoorten

Het Nederlands kent tien woordsoorten: werkwoorden, zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden, voornaamwoorden, bijwoorden, lidwoorden, telwoorden, voegwoorden, voorzetsels en tussenwerpsels 1.

De omschrijvingen komen van Onze Taal 3,4,5,6,7,8,9,10,11.

Het zelfstandig naamwoord en het lidwoord

Een zelfstandig naamwoord benoemt een zelfstandigheid: mensen, dieren, dingen, plaatsen en abstracte begrippen 3. Je kunt er meestal een lidwoord voor zetten. Je onderscheidt:

• soortnaam (een stad) en eigennaam (Antwerpen) 12;
• enkelvoud en meervoud (boek, boeken);
• verkleinwoord (boekje);
• genus: mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. De-woorden zijn mannelijk of vrouwelijk, het-woorden zijn onzijdig. De eindtermen noemen deze begrippen als termen die leerlingen moeten kunnen gebruiken 13.

Het Nederlands heeft drie lidwoorden: de en het zijn de bepaalde lidwoorden, een is het onbepaald lidwoord 14.

Het bijvoeglijk naamwoord en de trappen van vergelijking

Een bijvoeglijk naamwoord benoemt een eigenschap of toestand van een ander woord 4. Het kan voor het zelfstandig naamwoord staan (de blonde jongen), maar ook achter een koppelwerkwoord (De auto is rood.).

Met de trappen van vergelijking vergelijk je twee of meer zaken 15:

De vergrotende trap krijgt meestal -er, de overtreffende trap -st; goed, veel, weinig en graag zijn onregelmatig 15. Bij lange of moeilijk uitspreekbare vormen gebruik je meest: het meest logisch 15.

Het telwoord

Telwoorden geven het aantal of het rangnummer aan 5:

• hoofdtelwoorden: bepaald (vijf, drieëntwintig, miljoen) of onbepaald (veel, weinig);
• rangtelwoorden: bepaald (achtste, twintigste) of onbepaald (laatste, middelste, zoveelste).

Bijwoord, voorzetsel, voegwoord en tussenwerpsel

Een bijwoord geeft meer informatie over een ander woord of over de hele zin: in Zij is heel aardig hoort heel bij aardig; in Ik kom morgen niet zijn morgen en niet bijwoorden 8.

Een voorzetsel verbindt zinsdelen: aan de muur, in de kast, op donderdag 9.

Een voegwoord voegt zinnen of woordgroepen samen 10:

• nevenschikkend (twee gelijkwaardige delen): en, maar, of, want, dus;
• onderschikkend (leidt een bijzin in): dat, omdat, als, toen, terwijl, voordat, nadat, doordat, zodat.

Een tussenwerpsel heeft geen grammaticale functie en staat los van de rest van de zin: Hallo! Au! Tss 11.

De functie bepaalt de woordsoort

Hetzelfde woord kan in verschillende zinnen een andere woordsoort zijn. Kijk daarom altijd naar wat het woord in deze zin doet:

• Ik heb een plan. (zelfstandig naamwoord) tegenover Wij plannen een uitstap. (werkwoord)
• Die fiets is van mij. (aanwijzend voornaamwoord) tegenover De fiets die ik kocht, is rood. (betrekkelijk voornaamwoord)
• Ik heb een broer. (lidwoord) tegenover Ik heb maar één broer. (telwoord)

Een bijvoeglijk naamwoord kan ook bij een werkwoord staan: De auto rijdt snel. Onze Taal noemt dat een bijwoordelijk gebruikt bijvoeglijk naamwoord 4; sommige methodes noemen snel in die zin een bijwoord.

Samengevat

• Tien woordsoorten: werkwoord, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, voornaamwoord, bijwoord, lidwoord, telwoord, voegwoord, voorzetsel, tussenwerpsel.
• Zelfstandig naamwoord: soortnaam of eigennaam, enkelvoud of meervoud, genus; lidwoorden de, het (bepaald) en een (onbepaald).
• Trappen van vergelijking: stellende, vergrotende (-er), overtreffende (-st); onregelmatig: goed, beter, best.
• Telwoorden: hoofd- en rangtelwoorden, bepaald of onbepaald.
• Voegwoorden: nevenschikkend (en, maar, want) of onderschikkend (omdat, dat, toen).
• De functie in de zin bepaalt de woordsoort.