Woordvorming, betekenisrelaties en figuurlijk taalgebruik

Waarom dit ertoe doet

Leerlingen die weten hoe woorden gebouwd zijn en hoe ze met elkaar samenhangen, kunnen de betekenis van onbekende woorden zelf achterhalen. De minimumdoelen vragen kennis van samenstellingen en afleidingen, van synoniemen, antoniemen en trappen van vergelijking, van figuurlijk taalgebruik (4de leerjaar), en daarnaast van hyponiemen en van de termen grondwoord, voorvoegsel, achtervoegsel en verkleinwoord (6de leerjaar) 1.

Woordvorming: hoe woorden gebouwd zijn

• Het grondwoord is het deel van een afleiding dat ook als afzonderlijk woord bestaat 2.
• Voor- en achtervoegsels zijn de delen die niet als afzonderlijk woord bestaan 2.
• Een afleiding ontstaat als je aan een grondwoord elementen toevoegt die niet als losse woorden voorkomen: on + gezond → ongezond, gemak + -halve → gemakshalve 3.
• Een samenstelling ontstaat als twee of meer woorden die zelfstandig kunnen voorkomen tot één nieuw woord samengevoegd worden: hoofd + luis → hoofdluis 4.

Zo ontstaan woordfamilies rond één grondwoord: vriend, vriendelijk, onvriendelijk, vriendelijkheid, vriendschap, vriendin. Ook het verkleinwoord is een afleiding: boek + -je → boekje.

Woordleerstrategieën

Om nieuwe woordbetekenissen te achterhalen, leren leerlingen in de lagere school deze strategieën 1:

• om verduidelijking vragen;
• nagaan hoe belangrijk het woord is in de tekst;
• vergelijken met een bekend woord;
• de context inzetten;
• de woordopbouw analyseren;
• en in de derde graad: kennis van vreemde talen inzetten (fotografie lijkt op het Engelse photography) en een hulpbron inzetten, zoals een woordenboek.

Betekenisrelaties

• Een synoniem is een ander woord in dezelfde taal met min of meer dezelfde betekenis 5. Volledige synoniemen zijn zeldzaam: vaak verschillen woorden in gevoelswaarde of gebruik 5.
• Twee woorden zijn antoniemen als ze een tegengestelde betekenis hebben 6. Bij dood en levend sluiten de betekenissen elkaar uit; bij ouder en kind veronderstelt het ene woord het andere 6.
• Twee woorden zijn homoniemen als ze op dezelfde manier uitgesproken en geschreven worden, maar een andere betekenis hebben 7. De Woordenlijst vermeldt bijvoorbeeld twee aparte woorden bank: het meubel en de instelling 8. Klinken ze alleen hetzelfde (leiden, lijden), dan spreek je van homofonen; worden ze alleen hetzelfde geschreven (vóórkomen, voorkómen), van homografen 7.
• Rood, wit en blauw zijn hyponiemen van kleur; driehoek is een hyponiem van veelhoek 9. Omgekeerd is kleur het hyperoniem (de verzamelnaam).

Figuurlijk taalgebruik

Bij letterlijk taalgebruik betekenen de woorden precies wat ze zeggen. Bij figuurlijk taalgebruik krijgen woorden een overdrachtelijke betekenis.

• Een vergelijking maakt de overeenkomst expliciet, vaak met als of net: Deze politicus is net een kleuter 10.
• Een metafoor is een vorm van beeldspraak met een impliciete, onuitgesproken vergelijking: Deze politicus is een nar 10.
• Bij een personificatie krijgen levenloze zaken, dieren of begrippen menselijke eigenschappen: Papier is geduldig, De bomen fluisteren zachtjes haar naam 11.

Uitdrukkingen, gezegden en spreekwoorden

• Een gezegde of uitdrukking is een groep woorden (nooit een volledige zin) die samen één betekenis heeft, die je meestal niet uit de afzonderlijke woorden kunt afleiden 12. Het werkwoord kun je vervoegen: Hij viel door de mand.
• Een spreekwoord is een volledige, mededelende zin, meestal in de tegenwoordige tijd, die een algemene wijsheid of levenservaring uitdrukt en een vaste vorm heeft 12,13.

Bronnen: Wikiquote en WikiWoordenboek 14,15.

Bron: Wikiquote 16.

Samengevat

• Grondwoord + voor- of achtervoegsel = afleiding; twee zelfstandige woorden = samenstelling.
• Woordleerstrategieën: context, woordopbouw, vergelijken met een bekend woord, vreemde talen, hulpbronnen.
• Synoniem (zelfde betekenis), antoniem (tegengestelde betekenis), homoniem (zelfde vorm, andere betekenis), hyponiem en hyperoniem (enger en ruimer begrip).
• Figuurlijk: vergelijking (expliciet), metafoor (impliciet), personificatie (menselijke eigenschappen).
• Gezegde: woordgroep met figuurlijke betekenis, vervoegbaar. Spreekwoord: vaste volledige zin met een levenswijsheid.