Zinsbouw en soorten zinnen

Waarom dit ertoe doet

Wie zinnen kan indelen, kan ook betere zinnen schrijven: afwisselen tussen korte en lange zinnen, verbanden tonen met voegwoorden en komma's juist plaatsen. De minimumdoelen noemen de mededelende, vragende en uitroepende zin (4de leerjaar) en de enkelvoudige en samengestelde zin, de ontkennende zin en de gebiedende wijs (6de leerjaar). Leerlingen moeten ook samengestelde zinnen schrijven met aandacht voor zinsstructuur, hoofdletters en interpunctie 1.

Wat is een zin?

Een zin is een verzameling woorden die in de juiste volgorde een complete en begrijpelijke tekst oplevert 2. Een geschreven zin begint met een hoofdletter en eindigt op een punt, vraagteken of uitroepteken. Normaal bevat een zin een onderwerp en een gezegde, maar soms valt iets weg, zoals in de eenwoordzin Brand! 2

Soorten zinnen naar hun bedoeling

Een vragende zin kan beginnen met een werkwoord (de persoonsvorm): Is er een dokter in de zaal? Dat is een ja-neevraag. Hij kan ook beginnen met een vragend bijwoord (hoe, waar, waarom) of een vragend voornaamwoord (wie, wat, welke): Wie ben jij? 3. Een vraag heeft in gesproken taal vaak een stijgende toon aan het einde 2.

Een gebiedende zin gebruikt de gebiedende wijs, de werkwoordsvorm voor zinnen die een gebod of bevel uitdrukken 4: Verroer je niet!

De ontkennende zin

Een zin is bevestigend, tenzij een woord als niet of nooit de betekenis omkeert 5: Jan ziet Piet tegenover Jan ziet Piet niet. Andere ontkenningswoorden zijn geen, niemand, niets, nergens. Een ontkennende zin kan tegelijk mededelend, vragend of gebiedend zijn: Ga niet weg!

Enkelvoudige en samengestelde zinnen

Een enkelvoudige zin bestaat uit één hoofdzin zonder bijzinnen 6: De man kwam de kamer binnen.

Een samengestelde zin bestaat uit meerdere deelzinnen, en heeft dus meer dan één gezegde 7. Elke deelzin heeft een eigen persoonsvorm. Tel je twee of meer persoonsvormen, dan heb je dus een samengestelde zin.

Hoofdzin en bijzin

• Een hoofdzin is een zin die niet als zinsdeel of zinsdeelstuk van een grotere zin dienstdoet 8.
• Een bijzin is een zin die een zinsdeel of een deel van een zinsdeel kan zijn in een andere zin. Een bijzin heeft een woordvolgorde waarbij de persoonsvorm achteraan staat 9: Als je hoogtevrees hebt*, ben je voor dat werk niet geschikt.*

Een bijzin kan je niet zelfstandig laten staan: ... omdat het regent is geen volledige zin.

Nevenschikking en onderschikking

Deelzinnen kunnen op twee manieren verbonden worden:

• Nevenschikking: twee gelijkwaardige hoofdzinnen, verbonden met een nevenschikkend voegwoord 7 zoals en, maar, of, want, dus 10. Het is warm en de zon schijnt.
• Onderschikking: een hoofdzin met een bijzin, vaak verbonden met een onderschikkend voegwoord 7 zoals dat, omdat, als, toen, terwijl, doordat, zodat 10. Ik ga met de bus, omdat het regent. Ook een betrekkelijk voornaamwoord kan een bijzin inleiden: Het boek dat ik lees, is spannend 11.

Komma's in samengestelde zinnen

Tussen twee persoonsvormen komt in het algemeen een komma 12. Staat een bijzin vooraan, dan volgt er vaak een komma; voor dat zet je meestal geen komma 13.

Samengevat

• Soorten zinnen naar bedoeling: mededelend (punt), vragend (vraagteken), uitroepend (uitroepteken), gebiedend (gebiedende wijs).
• Een ontkennende zin bevat een ontkenningswoord als niet, nooit, geen, niemand, niets.
• Enkelvoudige zin: één hoofdzin, één persoonsvorm. Samengestelde zin: meerdere deelzinnen en persoonsvormen.
• Bijzin: persoonsvorm achteraan, kan niet zelfstandig staan, is een zinsdeel (of een deel van een zinsdeel) van een grotere zin.
• Nevenschikking: hoofdzin + hoofdzin (en, maar, want, dus, of). Onderschikking: hoofdzin + bijzin (dat, omdat, toen, als of een betrekkelijk voornaamwoord).
• Komma tussen twee persoonsvormen en meestal na een vooropgeplaatste bijzin.