Zinsdelen

Waarom dit ertoe doet

Zinsontleding (ook redekundig ontleden genoemd 1) laat zien hoe een zin in elkaar zit. Dat helpt bij de werkwoordspelling (welk woord is de persoonsvorm, wat is het onderwerp?), bij het plaatsen van komma's en bij het begrijpen van lange zinnen. Tegen het einde van het 4de leerjaar kennen leerlingen zin, onderwerp, persoonsvorm, zinsdeel en gezegde; in het 6de leerjaar komen het meewerkend en lijdend voorwerp en het naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde erbij 2.

Wat is een zinsdeel?

Een zinsdeel is een onderdeel van een zin met een bepaalde grammaticale functie 1. Een zinsdeel kan uit één woord of uit een woordgroep bestaan. Je herkent zinsdelen doordat je ze los van elkaar kunt verplaatsen 1: dat heet de verplaatsingsproef.

De juf | gaf | gisteren | de kinderen | een nieuw boek. → Gisteren | gaf | de juf | de kinderen | een nieuw boek. → Een nieuw boek | gaf | de juf | gisteren | de kinderen.

Wat altijd samen verhuist, is één zinsdeel: een nieuw boek blijft bij elkaar.

Het stappenplan

Begin altijd met de persoonsvorm 1. Daarna zoek je het gezegde, het onderwerp, het lijdend voorwerp, het meewerkend voorwerp en ten slotte de bepalingen 1.

1. De persoonsvorm (pv)

De persoonsvorm is de vervoegde vorm van het werkwoord 3. Je vindt hem met de tijdproef (zet de zin in een andere tijd: het werkwoord dat verandert) of de vraagproef (maak er een ja-neevraag van: de persoonsvorm komt vooraan) 3.

2. Het gezegde

Het gezegde bestaat uit minstens één werkwoord en zegt wat er gebeurt of hoe iets is 4. Er zijn twee soorten:

• Het werkwoordelijk gezegde (wg) bestaat uit alle werkwoorden in de (hoofd)zin en zegt dat iemand of iets iets doet 4: De juf heeft de kinderen een boek gegeven.
• Het naamwoordelijk gezegde (ng) geeft aan dat iets of iemand iets is 4. Het bestaat uit een koppelwerkwoord (zijn, worden, blijven, blijken, lijken, schijnen, heten, dunken, voorkomen) en een naamwoordelijk deel 5: De wind is koud. Mijn zus wordt later dokter.

3. Het onderwerp (ow)

Het onderwerp is degene die of datgene wat iets doet, of degene die of datgene wat iets is 6. Controleer het met de getalproef: maak de persoonsvorm meervoud (of enkelvoud). Het zinsdeel dat dan mee moet veranderen, is het onderwerp 6. Je kunt ook vragen: wie of wat + gezegde? 7

4. Het lijdend voorwerp (lv)

Het lijdend voorwerp is degene die of datgene wat de werking van het werkwoord direct ondergaat 8. Je vraagt: wie of wat + gezegde + onderwerp? Wat gaf de juf? → een nieuw boek.

Een zin met een naamwoordelijk gezegde heeft geen lijdend voorwerp 8. Zet je een zin met een lijdend voorwerp in de lijdende vorm, dan wordt het lijdend voorwerp het onderwerp: Saskia leest een boek → Het boek wordt door Saskia gelezen 9.

5. Het meewerkend voorwerp (mv)

Het meewerkend voorwerp is meestal degene die iets ontvangt of verneemt, of van wie iets afgenomen wordt 10. Je kunt er aan voor zetten, ook als dat niet in de zin staat 10; soms past voor beter 11. Je vraagt: aan wie of voor wie + gezegde + onderwerp + lijdend voorwerp? Aan wie gaf de juf een nieuw boek? → (aan) de kinderen.

6. De bijwoordelijke bepaling (bwb)

Een bijwoordelijke bepaling is een zinsdeel dat meer informatie geeft over het werkwoord in de zin 12. Ze antwoordt op vragen als wanneer (tijd), waar (plaats), hoe (wijze), waarom (reden) en hoe vaak (frequentie) 12. Ook de ontkenning niet is een bijwoordelijke bepaling 12.

Werkwoordelijk of naamwoordelijk gezegde?

Kijk naar het werkwoord en wat erbij hoort:

• Bram is ziek. → koppelwerkwoord + eigenschap van Bram: ng (is ziek).
• Bram is ziek geworden. → geworden is ook een koppelwerkwoord: ng (is ziek geworden).
• Bram is naar huis gegaan. → gaan is geen koppelwerkwoord, is is hier hulpwerkwoord van tijd: wg (is gegaan).

Samengevat

• Een zinsdeel is een deel met een eigen functie; je vindt het met de verplaatsingsproef.
• Volgorde: persoonsvorm, gezegde, onderwerp, lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp, bepalingen.
• Pv: tijdproef of vraagproef. Ow: getalproef of wie/wat + gezegde?
• Wg: alle werkwoorden. Ng: koppelwerkwoord + naamwoordelijk deel; dan geen lijdend voorwerp.
• Lv: wie/wat + gezegde + onderwerp? Mv: aan/voor wie ...?
• Bwb: tijd, plaats, wijze, reden, frequentie, ontkenning.