Massa

In de winkel, in de keuken en in de apotheek wordt voortdurend gewogen. Op een verpakking staan vaak twee massa's, en een recept vraagt soms gram waar je een maatbeker in milliliter hebt. In deze les zie je hoe de massamaten in hetzelfde decimale systeem passen als de andere maten, en waarom een liter water net een kilogram weegt.

Massa of gewicht?

In de omgangstaal zegt men "gewicht", maar de grootheid die je met een weegschaal bepaalt en in kilogram uitdrukt, heet massa. Massa is een eigenschap van het voorwerp zelf. Gewicht is de kracht waarmee de aarde aan die massa trekt en hangt af van de plaats: op de maan is je gewicht veel kleiner, je massa blijft gelijk 1,2.

Instrumenten om massa te bepalen zijn de balans (je vergelijkt met gekende massa's) en de weegschaal (je leest de massa af). Leerlingen kiezen een geschikt weeginstrument en wegen tot op 0,01 kg nauwkeurig 3. Een referentiemaat: een zak suiker van 1 kg 3.

Massamaten

De kilogram is de SI-eenheid van massa en de enige basiseenheid met een voorvoegsel in de naam. Een kilogram is gelijk aan duizend gram 4. De voorvoegsels worden daarom aan de gram gekoppeld: je schrijft milligram, niet "microkilogram" 5.

• Van kg tot mg zit telkens een factor 10 tussen opeenvolgende maten: 1 kg = 10 hg = 100 dag = 1 000 g en 1 g = 10 dg = 100 cg = 1 000 mg.
• Een ton (t) is 1 000 kg 6,5. In de tabel staat t dus drie kolommen links van kg (met twee lege kolommen ertussen).
• hg en dag gebruik je zelden, maar ze ondersteunen de opbouw van het stelsel 3. Milligram zie je op bijsluiters, ton bij vrachtwagens.

Inhoud, volume en massa van water

Het metriek stelsel werd zo ontworpen dat de maten van inhoud, volume en massa aan elkaar gekoppeld zijn via water. Oorspronkelijk was de kilogram de massa van 1 dm³ water 7. Vandaag is dat verband niet meer exact de definitie, maar voor het dagelijks leven is het verschil onmerkbaar klein 7. Voor water geldt dus 3:

Bruto, netto en tarra

Bij verpakte producten onderscheid je drie massa's 8:

• brutomassa: de totale massa, product mét verpakking;
• nettomassa: de massa van het product zelf (de bruikbare inhoud);
• tarra: het verschil tussen bruto en netto, meestal de massa van de verpakking.

$\text{bruto} = \text{netto} + \text{tarra} \qquad \text{netto} = \text{bruto} - \text{tarra} \qquad \text{tarra} = \text{bruto} - \text{netto}$

Als twee van de drie massa's gegeven zijn, kun je de derde berekenen 3.

Schatten met referentiematen

Om massa te schatten vergelijk je met iets bekends: een zak suiker (1 kg), een liter water (1 kg), een pak boter of een tablet chocolade waarvan de massa op de verpakking staat. Daarna vergelijk je je schatting met het weegresultaat 3.

Samengevat

• Massa (in kg) is een eigenschap van het voorwerp; gewicht is een kracht die van de plaats afhangt.
• Massamaten: t, kg, hg, dag, g, dg, cg, mg. Van kg tot mg telkens × 10; 1 t = 1 000 kg.
• Voor water: 1 ml = 1 cm³ = 1 g, 1 l = 1 dm³ = 1 kg, 1 m³ = 1 000 l = 1 t.
• Bruto = netto + tarra. Bruto is de totale massa, netto het product, tarra de verpakking.
• Zet alle massa's in dezelfde eenheid voor je rekent.