Biodiversiteit, ecosysteemdiensten en de invloed van de mens

Waarom dit ertoe doet

De mens is voor voedsel, drinkwater, zuurstof en grondstoffen afhankelijk van de natuur. Tegelijk verandert hij die natuur sterker dan elk ander organisme. Leerlingen moeten kunnen uitleggen waarom biodiversiteit essentieel is, welke diensten de natuur levert, en hoe ze zelf zorgvuldig kunnen omgaan met afval, energie, papier, voedsel en water.

Biodiversiteit

Biodiversiteit is de verscheidenheid van het leven op aarde. Het INBO spreekt van diversiteit in genen, soorten, ecosystemen en landschappen 1. In de klas onderscheid je vooral drie niveaus:

• de verscheidenheid aan soorten (hoeveel verschillende planten, dieren, schimmels en micro-organismen er zijn);
• de genetische verscheidenheid binnen een soort (de variatie tussen individuen);
• de verscheidenheid aan ecosystemen (bossen, heiden, rivieren, zeeën ...).

Waarom is biodiversiteit essentieel?

• Gezonde ecosystemen: de biodiversiteit van een ecosysteem geldt als een maat voor de gezondheid ervan 2. Als een soort uit een voedselweb verdwijnt, kan dat ernstige gevolgen hebben voor het hele ecosysteem 3.
• Aanpassing: genetische diversiteit laat populaties toe zich aan te passen aan een steeds sneller veranderende omgeving 4.
• Diensten voor de mens: voedsel, bestuiving, zuiver water, medicijnen en grondstoffen komen uit biodiverse ecosystemen (zie hieronder).
• Eigenwaarde: elke soort is het resultaat van een lange evolutie en is onvervangbaar; als een soort uitsterft, komt ze nooit meer terug.

Ecosysteemdiensten

Ecosysteemdiensten omvatten al de goederen en diensten die ecosystemen aan de samenleving leveren, zoals natuurlijke bescherming tegen overstroming, bestuiving door wilde insecten, natuurlijke waterzuivering, klimaatregulering en natuurgebonden recreatie 5. Het INBO-Natuurrapport 2014 bespreekt zestien ecosysteemdiensten in Vlaanderen 6. Een veelgebruikte indeling in drie groepen:

De invloed van de mens

Negatieve invloed

De mens beïnvloedt de aanwezigheid van organismen sterk. Volgens de Rode Lijsten is 6,9% van de beoordeelde soorten in de loop van de voorbije eeuw uit Vlaanderen verdwenen, en is nog eens 28,9% ernstig bedreigd, bedreigd of kwetsbaar 7. Belangrijke oorzaken 8:

• verlies en versnippering van leefgebied: bebouwing, wegen en intensieve landbouw maken natuurgebieden kleiner en knippen ze in stukken; de Vlaamse bossen zijn klein en sterk versnipperd 8;
• vermesting: te veel stikstof (uit bemesting, verkeer en industrie) bevoordeelt een paar snelgroeiende soorten; stikstofdepositie doet graslanden en heides vergrassen 9;
• verdroging: drainage en grondwaterwinning laten natte natuur uitdrogen;
• vervuiling van water, bodem en lucht, bijvoorbeeld met bestrijdingsmiddelen of zwerfvuil;
• invasieve exoten: dieren of planten die hier via handel of scheepvaart terechtkwamen en zich zo sterk uitbreiden dat ze inheemse soorten bedreigen, zoals de Japanse duizendknoop, de Chinese wolhandkrab en de wasbeer 10,11;
• klimaatverandering, door de uitstoot van onder meer koolstofdioxide 12.

Positieve invloed

De mens kan ook positief ingrijpen:

• natuurgebieden beschermen als natuurreservaat en beheren (maaien, begrazen, plaggen om heide te behouden) 13,14;
• leefgebieden verbinden met ecoducten, zoals het ecoduct van 65 meter breed over de Brusselse Ring in het Hallerbos, en met hagen en houtkanten 15,16;
• natuurherstel, zoals het opnieuw laten meanderen van beken;
• vrijwillige acties zoals padden overzetten tijdens de paddentrek: vrijwilligers, buurtbewoners en schoolkinderen helpen amfibieën veilig de weg over 17;
• in de eigen omgeving: een bloemrijke tuin, een poel, een insectenhotel, minder maaien.

Zorg voor het milieu

Afval: de ladder van Lansink

De ladder van Lansink, bedacht door de Nederlandse politicus Ad Lansink in 1979, geeft de volgorde aan waarin je best met afval omgaat, van de beste naar de slechtste keuze. Pas als een hogere trede niet mogelijk is, kies je de volgende 18,19:

Energie, water, papier en voedsel

Ook in de klas kan je zorgvuldig omgaan met het milieu:

• energie: licht uit in een lege klas, apparaten volledig uitschakelen, verwarming niet hoger dan nodig;
• water: de kraan niet onnodig laten lopen, bijvoorbeeld bij het tandenpoetsen, en regenwater gebruiken om te poetsen, het toilet door te spoelen of de planten water te geven 20;
• papier: dubbelzijdig printen, kladpapier gebruiken;
• voedsel: niet meer opscheppen dan je opeet en restjes bewaren; ook de voedingsdriehoek van Gezond Leven vraagt om voedselverlies te vermijden 21.

Samengevat

• Biodiversiteit is de verscheidenheid aan soorten, genen en ecosystemen.
• Biodiversiteit is essentieel voor stabiele ecosystemen, voor aanpassing aan veranderingen en voor de diensten die de mens nodig heeft.
• Ecosysteemdiensten zijn de voordelen die de mens uit de natuur haalt: productie (voedsel, hout), regulatie (bestuiving, waterzuivering, klimaat) en cultuur (recreatie).
• De mens heeft een negatieve impact (versnippering, vermesting, verdroging, vervuiling, invasieve exoten, klimaatverandering) en een positieve (natuurbeheer, natuurherstel, natuurverbindingen).
• Milieuproblemen ontstaan vaak uit tegengestelde belangen.
• Ladder van Lansink: preventie, hergebruik, sorteren en recycleren, verbranden, storten.