Biotopen en ecosystemen

Waarom biotopen?

Een eekhoorn vind je in een bos, een scholekster op het strand en een veldleeuwerik boven een akker. Elk organisme leeft op een plek waar de omstandigheden passen bij zijn eisen. Wie de kenmerken van een biotoop kent, kan voorspellen welke planten en dieren je er aantreft, en begrijpt waarom ze verdwijnen als die omstandigheden veranderen.

Begrippen

• Een biotoop is een "leefruimte": het woord komt van de Griekse woorden bios (leven) en topos (plaats) 1. Het is een gebied met een uniform landschapstype waarin een levensgemeenschap van organismen kan gedijen 2.
• Abiotische factoren zijn milieufactoren zonder biologische oorsprong, in verband met klimaat, bodem en water: licht, temperatuur, vochtigheid, de bodem (zand, klei, leem; zuur of kalkrijk; voedselrijk of voedselarm), wind, zoutgehalte 3.
• Biotische factoren zijn de invloeden die organismen uitoefenen in een ecosysteem: planten die schaduw geven, dieren die grazen of andere dieren eten, bacteriën en schimmels die afbreken, de mens 4. Zo bepaalt het bladerdek van de bomen (biotisch) het microklimaat in een bos (abiotisch) 1.
• Een ecosysteem is het geheel van alle organismen in een gebied samen met hun niet-levende omgeving en alle wisselwerkingen daartussen 5. Een vijver, een bos of zelfs een rotte boomstronk kan je als ecosysteem bestuderen.

De zeven biotopen uit de minimumdoelen

6,7,8,9,10,11,12

Enkele biotopen nader bekeken

Bos. Typisch voor een bos is de gelaagdheid van moslaag, kruidlaag, struiklaag en boomlaag 1. De moslaag is de laag tot ongeveer 10 cm hoog; de boomlaag bestaat vooral uit de kruinen van de bomen 13. In de kruidlaag vind je onder meer voorjaarsbloemen, varens, bramen en kiemplantjes van bomen 1. Voorjaarsbloeiers zoals de bosanemoon bloeien vóór de bomen volop in blad staan, wanneer er nog licht op de bosbodem valt: een aanpassing aan de abiotische factor licht.

Heide. Heide komt in Vlaanderen vooral voor in de Kempen, op uitgesproken voedselarme zandbodems. Ze is ontstaan door menselijk gebruik: bossen werden gekapt, vee graasde er, en men maaide en plagde de heide om het plagsel in de potstal te gebruiken 14,7. Op droge heide groeit vooral struikhei, op natte heide dophei en pijpenstrootje 7. Zonder beheer zoals maaien en begrazen verbost de heide spontaan 14.

Zee en kust. De kust is een overgangsgebied tussen land en zee, met strand, duinen en schorren. Schorren zijn zilte plaatsen bij de zee die bij hoog tij overstromen (maar niet bij elk hoog tij), doorsneden door kreken en geulen 9. Op de mobiele duinen met stuivend zand groeit vooral helmgras 15. Planten en dieren moeten er bestand zijn tegen zout, wind en stuivend zand.

Zoet water. In een vijver bepalen licht, temperatuur en zuurstofgehalte welke organismen er leven. Langs de oever groeit riet; op het water drijven waterlelie en kroos; in het water leven vissen, larven van libellen en kikkervisjes.

Relaties tussen organismen en hun omgeving

Organismen in een biotoop beïnvloeden elkaar en hun omgeving voortdurend 5,4:

• eten en gegeten worden: een merel eet regenwormen, een sperwer eet merels (zie de les over voedselketens);
• concurrentie: bomen wedijveren om licht, vogels om nestplaatsen;
• samenwerking: bijen bestuiven bloemen en krijgen nectar; veel schimmels leven in symbiose samen met bomen 16;
• invloed op de omgeving: bomen geven schaduw; regenwormen graven gangen waardoor de bodem belucht wordt 17; bevers bouwen dammen.

Omgevingen veranderen

Een biotoop is niet onveranderlijk:

• Seizoenen: in de herfst vallen de bladeren, in de winter houden veel dieren winterslaap of trekken weg.
• Natuurlijke opvolging (successie): een plas verlandt geleidelijk doordat dode plantenresten humus vormen en de plas opvullen, tot er uiteindelijk bos ontstaat 18,19. Ook vrijwel elk grasland zou zonder beheer op den duur veranderen in bos 6.
• Klimaat: het klimaat en klimaatveranderingen bepalen welke ecosystemen op aarde voorkomen en hoe ze zich ontwikkelen 20.
• Ingrepen van de mens: bouwen, landbouw, drainage en vervuiling veranderen biotopen soms snel. Natuurbeheer (maaien, begrazen, plaggen) houdt waardevolle biotopen juist in stand 14.

Samengevat

• Een biotoop is een leefgebied met eigen omstandigheden en een eigen levensgemeenschap.
• Abiotische factoren zijn niet-levend (licht, temperatuur, water, bodem, wind, zout); biotische factoren komen van levende organismen.
• Een ecosysteem omvat de organismen, hun abiotische omgeving en alle wisselwerkingen.
• De zeven biotopen: grasland, bos, heide, zee en kust, stadslandschap, agrarisch landschap en zoet water. Je herkent ze aan hun abiotische kenmerken en typische organismen.
• Organismen beïnvloeden elkaar (eten en gegeten worden, concurrentie, samenwerking) en hun omgeving.
• Omgevingen veranderen door seizoenen, natuurlijke opvolging en ingrepen van de mens.