Fauna: gewervelde en ongewervelde dieren

Waarom dieren indelen?

Kinderen kennen honderden dieren bij naam, maar weten vaak niet waarom een walvis geen vis is of een spin geen insect. De minimumdoelen vragen dat leerlingen dieren kunnen indelen op basis van hun bouw, voedingswijze en voortplantingswijze. De eerste en belangrijkste splitsing in de fauna is die tussen dieren met en zonder ruggengraat.

Gewervelde dieren

Gewervelde dieren hebben een ruggengraat (wervelkolom): een reeks wervels die deel uitmaakt van een inwendig skelet. Het ruggenmerg ligt beschermd in de holte die de wervels samen vormen 1,2. In het lager onderwijs onderscheid je vijf klassen.

Warmbloedig en koudbloedig

Een warmbloedig dier houdt zijn lichaamstemperatuur min of meer constant, ongeacht de omgeving. Haren, veren of een vetlaag helpen daarbij als isolatie. Zoogdieren en vogels zijn warmbloedig 3,4. Bij een koudbloedig of wisselwarm dier volgt de lichaamstemperatuur grotendeels die van de omgeving. Reptielen, amfibieën en vissen zijn koudbloedig 5,6. Daarom zie je een hagedis in de zon liggen om op te warmen.

Zoogdieren

De naam zegt het: zoogdieren zogen hun jongen met moedermelk uit hun melkklieren. Ze hebben haren, ademen met longen en zijn levendbarend, met uitzondering van de cloacadieren zoals het vogelbekdier en de mierenegel, die eieren leggen 3. Ook dieren die in het water leven (walvis, dolfijn, zeehond) of vliegen (vleermuis) zijn zoogdieren: ze ademen met longen en zogen hun jongen.

Vogels

Vogels zijn de enige huidige dieren met veren. Ze zijn warmbloedig en leggen eieren met een harde schaal, die meestal in een nest door de ouders uitgebroed worden 4. Niet alle vogels vliegen: een struisvogel en een pinguïn zijn vogels omdat ze veren hebben en eieren leggen.

Reptielen

Reptielen zijn koudbloedige gewervelde dieren met een geschubde huid. Ze leven vooral op het land en ademen met longen 5,7. Het grootste deel van de reptielen legt eieren met een schaal op de bodem. Er zijn uitzonderingen: bij de levendbarende hagedis ontwikkelen de eitjes zich volledig in het moederlichaam 8. De Vlaamse Rode Lijst van 2024 beoordeelt vijftien soorten amfibieën en zes soorten reptielen; de meeste zijn kwetsbaar 9.

Amfibieën

Amfibieën hebben een naakte, relatief gladde huid zonder schubben 6. Ze halen adem via de longen én via de huid, leggen hun eieren in het water en hebben water nodig om vochtig te blijven 5. De larven komen uit het ei met kieuwen en leven in het water; de volwassen dieren leven grotendeels op het land 6. De ontwikkeling van larve naar volwassen dier heet metamorfose.

Vissen

Vissen leven in het water, halen zuurstof uit het water met kieuwen, hebben vinnen en een huid bedekt met schubben 10. Bij de meeste vissen zet het vrouwtje haar eitjes (kuit) af in het water, waarna het mannetje ze bevrucht: de bevruchting gebeurt buiten het lichaam 11.

Ongewervelde dieren

Ongewervelde dieren hebben geen ruggengraat. Het is geen echte verwante groep, maar een verzamelnaam voor alle dieren die niet gewerveld zijn. Ongeveer 98% van alle diersoorten is ongewerveld 12.

Geleedpotigen

De bekendste groep ongewervelden zijn de geleedpotigen, met de insecten, spinnen, duizendpoten en kreeftachtigen. Ze hebben 13:

• een uitwendig skelet (pantser) dat ze moeten afwerpen om te groeien (vervellen);
• een lichaam dat bestaat uit segmenten (ringen);
• gelede poten, poten die uit meerdere stukken met gewrichten bestaan.

Insecten hebben drie lichaamsdelen, zes poten en twee antennes (voelsprieten) op de kop. De meeste insecten hebben twee facetogen: samengestelde ogen die uit vele kleine oogjes (facetten) bestaan. Het borststuk draagt de drie paar poten en bij veel soorten ook vleugels 14,15.

Spinachtigen hebben acht poten en meestal een lichaam uit twee delen: het kopborststuk en het achterlijf. Spinnen hebben geen antennes zoals insecten 16,17. Ook hooiwagens, teken, mijten en schorpioenen zijn spinachtigen, geen insecten 16.

Andere ongewervelden

Naast de geleedpotigen bestaan er nog veel andere groepen ongewervelden, bijvoorbeeld:

• weekdieren: ongewervelden met een week lichaam, vaak met een schelp of huisje; de bekendste zijn de slakken, de tweekleppigen (zoals mosselen) en de inktvissen 20;
• ringwormen: wormen met een lichaam uit segmenten (ringen), zoals de regenworm en de bloedzuiger 21.

Determineren met een zoekkaart

Om een onbekend dier op naam te brengen gebruik je een zoekkaart of determineertabel. Bij elke stap kies je tussen twee tegengestelde kenmerken, tot je bij een naam uitkomt. Een sleutel waarbij elke vraag maar twee mogelijke antwoorden heeft, heet een binaire sleutel 22. Het gebruik van een eenvoudige determinatietabel is een vaardigheid uit de derde graad 23. De kenmerken moeten duidelijk waarneembaar zijn (aantal poten, wel of geen schelp), niet subjectief (mooi, groot).

Samengevat

• Gewervelde dieren hebben een ruggengraat. De vijf klassen zijn zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën en vissen.
• Zoogdieren (haren, zogen) en vogels (veren, eieren met harde schaal) zijn warmbloedig; reptielen, amfibieën en vissen zijn koudbloedig.
• Reptielen hebben een droge, geschubde huid; amfibieën een naakte, vochtige huid en een larvestadium in het water; vissen ademen met kieuwen.
• Ongewervelden hebben geen ruggengraat. De grootste groep zijn de geleedpotigen, met een uitwendig skelet, segmenten en gelede poten.
• Insecten: 3 lichaamsdelen, 6 poten, 2 antennes, facetogen. Spinachtigen: 2 lichaamsdelen, 8 poten, geen antennes.
• Andere ongewervelden zijn onder meer weekdieren (slak, mossel) en ringwormen (regenworm).
• Met een zoekkaart determineer je een organisme door telkens te kiezen tussen twee waarneembare kenmerken.