Voedselketens, voedselwebben en de voedselkringloop

Eten en gegeten worden

Elk organisme heeft energie en bouwstoffen nodig. Planten maken die zelf; dieren moeten andere organismen eten. Wie wie eet, bepaalt hoe een ecosysteem in elkaar zit. Verdwijnt één schakel, dan voelen andere soorten dat ook. In de lagere school heet dit vaak "de wet van eten en gegeten worden".

Producenten, consumenten en reducenten

1,2,3

Consumenten deel je in volgens hun voedsel 4,5:

• planteneter (herbivoor): eet planten, bv. konijn, ree, rups, slak;
• vleeseter (carnivoor): eet dieren, bv. vos, sperwer, spin, lieveheersbeestje (eet bladluizen);
• alleseter (omnivoor): kan zowel plantaardig als dierlijk voedsel eten, bv. de mens, het wilde zwijn, of de merel, die wormen, insecten, slakken en vruchten eet 5.

Daarnaast zijn er afvaleters zoals regenwormen, die leven van dood plantaardig materiaal en plantenresten in hun gangen trekken 6. Samen met schimmels en bacteriën sluiten zulke kleine beestjes de voedselketens tot een kringloop 3; in het lager onderwijs worden ze vaak samen met de reducenten als "afbrekers" behandeld.

De voedselketen

Een voedselketen is een reeks organismen waarin elk organisme gegeten wordt door het volgende. Een voedselketen beschrijft de voedselrelaties tussen organismen in een ecosysteem 7. De pijl wijst van wat gegeten wordt naar wie eet: de pijl betekent "wordt gegeten door" en toont zo de richting waarin voedsel en energie doorgegeven worden.

Elke voedselketen begint bij een producent en eindigt bij een toppredator 7,3. Omdat producenten hun energie halen uit zonlicht, begint bijna elke voedselketen bij de zon 8. Uitzonderingen zijn er bijvoorbeeld diep in de oceaan, bij hydrothermale bronnen, waar micro-organismen energie halen uit chemische stoffen in plaats van uit licht 9.

Een voedselketen interpreteren

Uit een voedselketen kan je afleiden wat er gebeurt als een schakel verandert. Neem gras → konijn → vos. Als konijnen door ziekte sterk afnemen, krijgen vossen minder voedsel en nemen ze op termijn af, terwijl het gras minder begraasd wordt en hoger groeit.

Het voedselweb

In werkelijkheid eet een dier meestal meer dan één soort voedsel en heeft het meer dan één vijand. Voedselketens zijn daardoor met elkaar verbonden tot een voedselweb: een voedselweb bestaat uit meerdere voedselketens die schakels gemeenschappelijk hebben 10.

Als een soort uit een voedselketen verdwijnt, kan dat ernstige gevolgen hebben voor het hele ecosysteem 10. In een web met veel verbindingen kan een roofdier soms overschakelen op een andere prooi. Dat is een van de redenen waarom biodiversiteit belangrijk is.

De voedselpiramide

In een voedselpiramide (ecologische piramide) stel je de schakels (trofische niveaus) boven elkaar voor: onderaan de producenten, daarboven de consumenten van de eerste orde (planteneters), daarboven de consumenten van de tweede orde (vleeseters) 11. De piramide wordt naar boven toe smaller, omdat slechts een deel van wat in het ene niveau aanwezig is, beschikbaar komt voor het volgende niveau. Een deel wordt verbruikt om te leven (verbranding), een deel wordt niet gegeten of uitgescheiden, en een deel gaat verloren als warmte 11. Er zijn daarom veel meer planten dan planteneters, en meer planteneters dan roofdieren.

De voedselkringloop

Als planten en dieren sterven, of als dieren uitwerpselen achterlaten, breken reducenten dat materiaal af tot mineralen. Die komen in de bodem en worden door de wortels van producenten opnieuw opgenomen 2. Zo ontstaat een kringloop:

producent → consument → reducent → mineralen in de bodem → producent

Stoffen gaan dus rond in een kringloop, terwijl energie in één richting doorstroomt: van de zon, via producenten en consumenten, en uiteindelijk verloren als warmte.

Samengevat

• Producenten (groene planten) maken voedsel met zonlicht; consumenten eten andere organismen; reducenten (bacteriën, schimmels) breken dode resten af tot mineralen.
• Planteneters (herbivoren) eten planten, vleeseters (carnivoren) dieren, alleseters (omnivoren) beide.
• In een voedselketen wijst de pijl naar wie eet. Elke keten begint bij een producent, en bijna elke keten dus bij de zon.
• Een voedselweb bestaat uit meerdere verbonden voedselketens.
• In de voedselpiramide wordt elke hogere laag kleiner, omdat er bij elke stap energie verloren gaat.
• In de voedselkringloop keren stoffen via de reducenten terug naar de producenten.