Voortplanting bij zaadplanten

Twee manieren om nieuwe planten te krijgen

Zaadplanten kunnen zich op twee manieren voortplanten. Bij geslachtelijke voortplanting ontstaat een nieuwe plant uit een zaad, na bestuiving en bevruchting. Bij ongeslachtelijke (vegetatieve) voortplanting groeit een nieuwe plant uit een deel van de ouderplant, zonder bevruchting 1. Vrijwel alle bedektzadige planten kunnen zich op beide manieren vermeerderen 2. Een tuinier gebruikt beide: hij zaait bonen en hij plant tulpenbollen.

Geslachtelijke voortplanting in vijf stappen

1. Bestuiving

Bestuiving is het overbrengen van stuifmeel (pollen) van de meeldraden naar de stempel van de stamper 3. Gebeurt dat binnen dezelfde bloem of plant, dan spreek je van zelfbestuiving; komt het stuifmeel van een andere plant van dezelfde soort, dan is het kruisbestuiving.

Stuifmeel wordt vooral op twee manieren vervoerd 3,4:

2. Bevruchting

Een stuifmeelkorrel die op de stempel terechtkomt, groeit uit tot een stuifmeelbuis die door de stijl naar het vruchtbeginsel groeit. Via die buis bereikt de mannelijke geslachtscel de eicel in een zaadknop. Het versmelten van de mannelijke geslachtscel met de eicel is de bevruchting 5,6.

3. Zaadvorming en vruchtvorming

Na de bevruchting groeit de zaadknop uit tot een zaad, met daarin een kiemplantje en reservevoedsel. Het vruchtbeginsel groeit uit tot de vrucht, die de zaden omsluit en helpt verspreiden 7,8,6. Kroonbladeren en meeldraden verwelken en vallen af.

4. Zaadverspreiding

Als alle zaden onder de ouderplant zouden vallen, zouden de jonge planten moeten concurreren om licht, water en voedingsstoffen. Planten hebben daarom verschillende manieren om hun zaden te verspreiden 9,4:

• wind: lichte zaden met pluisjes of vleugeltjes (paardenbloem, esdoorn);
• dieren: vruchten met haakjes die aan een vacht blijven hangen (klis, kleefkruid); vruchten die door vogels of zoogdieren gegeten of meegenomen worden (braam, eikel) 8;
• water: vruchten en zaden die drijven en met stromend water meegevoerd worden;
• zelfverspreiding: de vrucht springt open en slingert de zaden weg (springzaad, brem, erwten).

5. Kieming

Een zaad kan lange tijd in rust blijven. Het kiemt pas als de omstandigheden gunstig zijn: het heeft water, een geschikte temperatuur en zuurstof nodig 4. De kieming begint met de opname van water: het zaad zwelt op 10. Bij een boon groeit eerst het worteltje naar buiten en naar beneden, daarna groeit het stengeltje naar boven 10. Het kiemplantje leeft eerst van het reservevoedsel in het zaad: bij een boon zit dat in de twee zaadlobben 10. Zodra de eerste groene bladeren boven de grond licht opvangen, maakt het plantje zelf voedsel via fotosynthese.

Het belang van insecten bij de bestuiving

Veel zaadplanten hangen voor hun bestuiving af van insecten. Volgens het Vlaams Actieplan Wilde Bestuivers heeft 85 procent van de planten in de natuur en 75 procent van de voedselgewassen insectenbestuiving nodig 11. Belangrijke bestuivers zijn honingbijen, wilde bijen (waaronder hommels), zweefvliegen, dagvlinders en nachtvlinders 11,12. Het insect komt op de bloem af voor nectar of stuifmeel, raakt daarbij bestoven met stuifmeel en brengt dat naar de volgende bloem. Bloem en insect hebben er allebei voordeel bij.

Bestuivers bestuiven het gros van de wilde planten en zijn ook voor onze voedselvoorziening van groot belang 13. Zonder bestuiving vormen veel planten geen zaad en geen vruchten, zoals de appels aan een appelboom. Bestuiving is daarom een belangrijke ecosysteemdienst 14. Het gaat slecht met de bestuivers: 38% van de bestuivers in Vlaanderen is in meer of mindere mate bedreigd of zelfs verdwenen, onder meer door verlies van leefgebied en stikstofdepositie 15.

Ongeslachtelijke voortplanting

Bij ongeslachtelijke voortplanting is er geen bestuiving en geen bevruchting. De nakomelingen zijn genetisch (vrijwel) identiek aan de ouderplant: het zijn klonen 16. Dat is handig voor kwekers, want een plant met gewenste eigenschappen blijft zo exact behouden.

1,17,18,19,20,21

Voor- en nadelen

Samengevat

• Geslachtelijke voortplanting bij zaadplanten: bestuiving, bevruchting, zaad- en vruchtvorming, zaadverspreiding, kieming.
• Bestuiving: stuifmeel van meeldraad naar stempel, door insecten of wind. Bevruchting: de mannelijke kern versmelt met de eicel in de zaadknop.
• De zaadknop wordt een zaad, het vruchtbeginsel wordt een vrucht.
• Zaden worden verspreid door wind, dieren, water of door de plant zelf.
• Een zaad kiemt bij voldoende water, een geschikte temperatuur en zuurstof.
• Insecten zoals bijen, hommels en zweefvliegen zijn onmisbaar voor de bestuiving van veel wilde planten en voedselgewassen.
• Ongeslachtelijke voortplanting (bol, knol, uitlopers, stekken, wortelstokken) levert identieke nakomelingen op.