Wetenschap, technologie en samenleving

Waarom dit ertoe doet

Technologie verandert hoe we leven, werken, communiceren en ons verplaatsen, en ze heeft gevolgen voor mens en milieu die niet altijd vooraf te voorspellen zijn. De minimumdoelen van de derde graad vragen dat leerlingen de begrippen wisselwerking, wetenschap, technologie, technologische ontwikkeling, wetenschappelijke ontdekking, innovatie, uitvinding, duurzaamheid, ecologische voetafdruk en ethiek kennen, en dat ze kunnen uitdrukken dat de gevolgen van wetenschap en technologie voor zichzelf, anderen, het milieu en de maatschappij, op korte en lange termijn, positief, negatief of onzeker kunnen zijn 1. De eindtermen vragen bovendien dat leerlingen kunnen illustreren dat technische systemen evolueren en verbeteren, dat techniek en samenleving elkaar beïnvloeden, en dat technische systemen nuttig, gevaarlijk en/of schadelijk kunnen zijn 2.

Wetenschap en technologie

Wisselwerking

Wetenschap, technologie en samenleving beïnvloeden elkaar voortdurend: de maatschappij vormt gedeeltelijk de wetenschap en technologie, en zij vormen weer gedeeltelijk de maatschappij 4.

• Wetenschap → technologie: wetenschappelijke kennis maakt nieuwe technologie mogelijk. Na de ontdekking van kernsplijting in 1938 5 werd die kennis toegepast in kerncentrales 6.
• Technologie → wetenschap: nieuwe instrumenten (microscoop, telescoop, computer) maken nieuw onderzoek mogelijk.
• Samenleving → wetenschap en technologie: behoeften, geld, wetten en waarden bepalen wat onderzocht en ontwikkeld wordt. Technologie wordt, naast wetenschappelijke kennis, ook gedreven door de menselijke vraag 4.
• Wetenschap en technologie → samenleving: ze veranderen hoe we wonen, werken, leren en communiceren.

Ontdekking, uitvinding en innovatie

• Een wetenschappelijke ontdekking: iets wat al bestond, wordt voor het eerst gevonden of verklaard. Voorbeeld: de ontdekking van kernsplijting in 1938 door Otto Hahn, Fritz Strassmann en Lise Meitner 5.
• Een uitvinding: iets nieuws wat nog niet bestond, in de vorm van een idee, product, materiaal, methode of proces. Voorbeeld: de lamp, die het mogelijk maakt licht te maken zonder vuur 7.
• Een innovatie (vernieuwing): een nieuw idee, product, dienst of proces dat ook in de praktijk wordt toegepast en verspreid 8. Innovaties zijn niet hetzelfde als uitvindingen: een uitvinding wordt pas een innovatie als ze effectief ingang vindt 8.
• Technologische ontwikkeling: technische systemen evolueren en verbeteren voortdurend, vaak in kleine stappen.

Duurzaamheid en de ecologische voetafdruk

Duurzame ontwikkeling is volgens de definitie van de VN-commissie Brundtland (1987) ontwikkeling die voorziet in de behoeften van het heden, zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen 10,11.

De ecologische voetafdruk is een getal dat weergeeft hoeveel biologisch productieve grond- en wateroppervlakte een persoon, bevolkingsgroep of product nodig heeft om te consumeren en om het afval te verwerken. Hij wordt uitgedrukt in mondiale hectares 12,13. Is de voetafdruk van een regio groter dan wat haar natuur kan voortbrengen (de biocapaciteit), dan spreekt men van een ecologisch tekort 13.

Manieren om je ecologische voetafdruk te verkleinen: minder en bewuster consumeren, toestellen langer gebruiken en herstellen in plaats van weggooien, hergebruiken en recycleren, minder energie verbruiken, hernieuwbare energie gebruiken, minder vlees eten, fietsen of het openbaar vervoer nemen.

Ethiek

Ethiek is de tak van de filosofie die zich bezighoudt met de kritische bezinning op het juiste handelen: ze zoekt criteria om een handeling als goed of fout te beoordelen, en om motieven en gevolgen te evalueren 14. Bij technologie stelt ethiek de vraag: mag alles wat kan? Bijvoorbeeld: wie is verantwoordelijk als een zelfrijdende auto een ongeval veroorzaakt? Mogen camera's overal gezichten herkennen? Wie draagt de lasten van radioactief afval voor toekomstige generaties?

Gevolgen: positief, negatief of onzeker

De gevolgen van technologie kan je ordenen volgens wie ze treffen (jezelf, anderen, het milieu, de maatschappij), wanneer (korte of lange termijn) en hoe (positief, negatief of onzeker) 1. Een technisch systeem kan tegelijk nuttig, gevaarlijk en schadelijk zijn 2.

Samengevat

• Wetenschap is geordende, verifieerbare kennis (begrijpen); technologie is het geheel aan technieken en processen om behoeften te vervullen (oplossen). Ze beïnvloeden elkaar en de samenleving voortdurend.
• Ontdekking: iets bestaands wordt gevonden of verklaard. Uitvinding: iets nieuws wordt bedacht. Innovatie: een vernieuwing die ook in de praktijk wordt toegepast.
• Technische systemen evolueren en verbeteren (fakkel → olielamp → gloeilamp → led).
• Duurzaam: voorzien in de behoeften van nu zonder toekomstige generaties te benadelen (Brundtland, 1987).
• De ecologische voetafdruk meet hoeveel productieve oppervlakte nodig is voor onze consumptie en ons afval, in mondiale hectares.
• Ethiek vraagt of alles wat technisch kan, ook mag.
• Gevolgen van technologie zijn positief, negatief of onzeker, op korte of lange termijn, voor jezelf, anderen, het milieu en de maatschappij.