De bouw van de plant en de bloem

Een plant is een samenwerkend geheel

Een zaadplant bestaat uit organen die elk een eigen taak hebben: de wortel haalt water uit de grond, het blad maakt voedsel, de bloem zorgt voor nakomelingen. Wie de functie van elk deel kent, begrijpt waarom een plant verwelkt zonder water of geen vruchten vormt zonder bestuivers.

De delen van een zaadplant

1,2,3,4

Een stengel kan kruidachtig of verhout zijn 3. Een stam is de verhoutte, dikke stengel van een boom. Kruidachtige planten (zoals een madeliefje of een tulp) hebben een groene, niet-verhoute stengel.

Transport in planten en dieren

Planten hebben een eigen transportsysteem van vaatbundels met houtvaten en bastvaten 3,1:

• houtvaten vervoeren water en mineralen van de wortels omhoog naar de bladeren;
• bastvaten vervoeren de suikers die in de bladeren gemaakt zijn naar alle delen van de plant die ze nodig hebben of opslaan (wortels, vruchten, groeiende delen).

Via de huidmondjes, kleine openingen meestal aan de onderkant van de bladeren, gaan koolstofdioxide, zuurstofgas en waterdamp in en uit 5. Het water dat zo uit de bladeren verdampt, wordt aangevuld met water uit de houtvaten.

Ook dieren transporteren stoffen door hun lichaam. Bij de mens vervoert het bloed via de bloedvaten zuurstof, voedingsstoffen en afvalstoffen; het hart pompt het bloed rond (zie de les over ademhaling en bloedsomloop) 6.

De bouw van de bloem

Een bloem is het deel van een plant waarin de organen voor geslachtelijke voortplanting bij elkaar staan 7. Een typische bloem bestaat van buiten naar binnen uit vier kransen 4:

De stamper bestaat zelf uit drie delen 4:

• de stempel bovenaan, vaak kleverig, waarop het stuifmeel terechtkomt;
• de stijl, het steeltje waardoor de stuifmeelbuis naar beneden groeit;
• het vruchtbeginsel onderaan, met daarin de zaadknoppen met de eicellen. Na de bevruchting groeit het vruchtbeginsel uit tot de vrucht en worden de zaadknoppen zaden.

Bloemen die door insecten bestoven worden, maken vaak ook nectar 9. De nectar is de beloning voor het insect dat de bloem bezoekt; ondertussen neemt het insect stuifmeel mee naar de volgende bloem 10.

Van bloem tot vrucht

Na de bevruchting groeien de zaadknoppen uit tot zaden en het vruchtbeginsel tot een vrucht 7. Een vrucht is de structuur die het zaad van een bedektzadige plant omsluit 11. Een appel, een tomaat, een bonenpeul en een eikel zijn dus allemaal vruchten in biologische zin.

Samengevat

• Wortel: verankering en opname van water en mineralen. Stengel of stam: steun en transport. Blad: fotosynthese en verdamping. Bloem: voortplanting. Vrucht: bescherming en verspreiding van zaden. Zaad: kiemplant met reservevoedsel.
• Houtvaten vervoeren water en mineralen omhoog; bastvaten vervoeren suikers uit de bladeren naar de rest van de plant. Bij dieren vervoert het bloed stoffen.
• Kelkbladeren beschermen de knop, kroonbladeren lokken insecten, meeldraden maken stuifmeel, de stamper (stempel, stijl, vruchtbeginsel) is het vrouwelijke deel.
• Na de bevruchting wordt het vruchtbeginsel de vrucht en worden de zaadknoppen zaden.