Tijdstip, tijdsduur en temperatuur

Tijd is de enige grootheid uit de lagere school die niet decimaal is opgebouwd, en precies daarom gaat rekenen met tijd zo vaak fout. Temperatuur heeft een andere eigenaardigheid: er bestaan temperaturen onder nul. Beide grootheden hebben gemeen dat je vaak met een verschil rekent: de tijd tussen twee tijdstippen, of het verschil tussen twee temperaturen.

Tijdstip en tijdsduur

Een tijdstip zegt wanneer iets gebeurt (de les begint om 8.30 uur). Een tijdsduur zegt hoelang iets duurt (de les duurt 50 minuten). Het uur en de afgeleide eenheden dienen voor beide 1.

De tijdseenheden zijn niet decimaal: een dag telt 24 uur, een uur 60 minuten en een minuut 60 seconden 2,3. Een kwartier is 15 minuten, een halfuur 30 minuten.

Bron van de tabel: 3.

Klok lezen en tijd noteren

Op een analoge klok wijst de kleine wijzer het uur en de grote wijzer de minuten aan; de cijfers 1 tot 12 betekenen voor de grote wijzer 5, 10, ..., 60 minuten. Een digitale klok toont de tijd in cijfers, vaak met 24 uren (14.05 in plaats van "vijf over twee in de namiddag"). Leerlingen lezen beide tot op één minuut nauwkeurig af 1.

In gewone teksten schrijf je 20.30 uur of 20.30 u.: het woord uur of de afkorting u. staat achter de cijfers, niet ertussen. In technische teksten gebruikt men de symbolen h, min en s, of een notatie met dubbele punten zoals 21:06:55 4.

Tijdsduur berekenen

Aanvullen is de veiligste methode: tel van het begintijdstip naar een vol uur en dan verder.

De kalender

Een jaar telt 12 maanden. Een gewoon jaar heeft 365 dagen, een schrikkeljaar 366: dan krijgt februari een 29ste dag 5.

Schrikkeljaar. Een jaar is een schrikkeljaar als het jaartal deelbaar is door 4, behalve eeuwjaren (deelbaar door 100) die niet deelbaar zijn door 400 5. Dus 2024 en 2028 zijn schrikkeljaren, 1900 niet, 2000 wel.

Een datum noteer je bijvoorbeeld als 15 oktober 2026 of 15-10-2026. Eergisteren is twee dagen voor vandaag, overmorgen twee dagen na vandaag.

Tijdsduur in dagen "van ... tot en met ...". Van 3 mei tot en met 7 mei zijn 5 dagen: 3, 4, 5, 6 en 7 mei. Bij "tot en met" tel je dus zowel de begindag als de einddag mee; het verschil tussen de data (7 − 3 = 4) is één dag te weinig.

Langere periodes

Een jaartal situeren in een eeuw

De jaartelling begint met het jaar 1; er is geen jaar 0. De eerste eeuw loopt van het jaar 1 tot en met 100, de tweede van 101 tot en met 200, en de eenentwintigste eeuw van 2001 tot en met 2100 10.

Vuistregel: neem het aantal volle honderdtallen en tel er 1 bij, behalve bij een jaartal dat op 00 eindigt.

• 1302 → 13 + 1 = 14de eeuw.
• 1914 → 20ste eeuw.
• 1800 → 18de eeuw (het laatste jaar van die eeuw).

Hetzelfde principe geldt voor millennia: het derde millennium begon met het jaar 2001 11.

Temperatuur

Temperatuur meet je met een thermometer in graden Celsius (°C). De celsiusschaal steunt op twee ijkpunten: bij 0 °C bevriest water (en smelt ijs), bij 100 °C kookt water, telkens bij normale luchtdruk 12,1. Temperaturen onder het vriespunt schrijf je met een negatief getal: −5 °C 1.

Tussen het getal en °C komt een spatie: 30,2 °C 13.

Temperatuurverschillen

Een temperatuurverschil (een temperatuurinterval) bereken je als een afstand op een getallenas 1:

• van 4 °C naar 11 °C: een stijging van 7 graden;
• van −3 °C naar 5 °C: een stijging van 3 + 5 = 8 graden;
• van −2 °C naar −9 °C: een daling van 7 graden.

Het KMI gebruikt temperatuurgrenzen om dagen te benoemen. Een zomerdag is een dag met een maximumtemperatuur van minstens 25 °C, een tropische dag een dag met een maximum van minstens 30 °C 14.

Temperatuur en tijdstip zijn intervalmetingen

Bij temperatuur in °C is het nulpunt een afspraak (het vriespunt van water) en geen "afwezigheid van warmte". Daarom kun je verschillen vergelijken, maar zijn verhoudingen zinloos: 20 °C is niet dubbel zo warm als 10 °C 15,1. Hetzelfde geldt voor een tijdstip: 16 uur is niet "dubbel zo laat" als 8 uur. Een tijdsduur is wel een verhoudingsmeting: 2 uur duurt echt dubbel zo lang als 1 uur.

Samengevat

• 1 d = 24 h, 1 h = 60 min = 3 600 s, 1 kwartier = 15 min. Tijd is niet decimaal: 1,5 h = 1 h 30 min.
• Schrijf 20.30 uur (uur of u. achter de cijfers). Bereken een tijdsduur door aan te vullen.
• 31 dagen: jan, mrt, mei, jul, aug, okt, dec; 30 dagen: apr, jun, sep, nov; februari 28 of 29.
• Schrikkeljaar: deelbaar door 4, behalve eeuwjaren die niet deelbaar zijn door 400.
• Trimester 3 maanden, semester 6 maanden, decennium 10, eeuw 100, millennium 1 000 jaar. 1914 ligt in de 20ste eeuw.
• 0 °C: vriespunt van water; 100 °C: kookpunt. Temperatuurverschillen bereken je over nul heen. Temperatuur en tijdstip zijn intervalmetingen.